Bu Televoleler adamı komünist yapar 2025

MİT müsteşarı Şenkal Atasagun bu sözü söylediğinde 2000’lerin başındaydık.

Özalcılığın kritik uğrağına yani AKP dönemine henüz adım atılmamış; ama 12 Eylül’ü Sovyetler Birliği’nin yıkılışına bağlayan 10 yıllık karşıdevrim rüzgarına artık iyice uyum sağlanmış, çürümenin altyapısı hazır hale getirilmişti.

Televolecilik, 90’ların başındaki özel televizyon furyasının bir ürünüydü ve başka bir sürü örnekle birlikte, var olan çürümeyi ekrana ve ekrandan da topluma taşıma görevini yerine getiriyordu. Karşıdevrimin bir iç mantığı ve çürümenin de orada önemli bir yeri vardı.

Meziyet atfedecek değiliz ama Atasagun çelişkiyi hissetmiş olmalı. Antikomünizmin ona kazandırdıkları ile karşıdevrimin iç mantığı arasında sıkışmış gözüküyordu:

“Ankara’da gecekonduda oturan 6 çocuk sahibi biri olsaydım ve akşam evime ekmek götüremeseydim, akşamları da televizyonda televole programlarındaki 60 kişinin hayatını izleseydim ne düşünürdüm? Muhtemelen komünist olurdum.’’

Sınıfsal uçurumun eşitlik arayışını tetiklemesi ve Türkiye’ye giydirilmeye çalışılan karşıdevrim giysisini yırtması mümkün müydü? Yoksa Televolecilik bundan önce eşitlik arayışını mı baltalayacaktı? Çürüme yasası işte bu hassas denklemle çalışıyordu.

Sonuçta ikincisi ağır bastı. AKP’yi iktidara getiren alan temizliğinde 90’ların yarattığı çürümenin büyük payı vardı. AKP’ye dirençli kesimlerin zayıf noktası ortaya çıkmıştı.

Yıllar boyunca çürümenin nedeninin aile yapısının bozulması, kültürel yozlaşma ve “değerlerden sapma” olduğu söylendi. Ahlak sopasını sömürülenlere “katlanma” gücü vermek için sallayıp durdular.

Aile, cinsellik, beden, yaşam tarzı gibi unsurların “değerler sistemi”nde mutlaka bir yeri vardı. Ancak hiçbiri tarih ve sınıf üstü değildi. Sonunda öyle bir dönemece gelindi ki, çürümenin kaynağının bunlar olduğunu söyleyenler, kapitalist makinenin başına geçtiklerinde bunca yıl nasıl yalan anlattıklarını göstermek durumunda kaldılar. Anlaşıldı ki halka ahlak bekçiliği yaparlarken Televole iktidarını yaşıyorlardı.

Bu, değerler sisteminde büyük bir kayma anlamına geliyor. Ancak devrimci bir dönemde veya devrimi önceleyen ufuk anlarında ortaya çıkan bir özelliğin göz kırpması demek. Şimdilik bu ufku çürüme kaplıyor. Bunun neden yalnızca zifiri karanlık anlamına gelmediğine, oradan çıkışı da müjdelediğine geleceğiz. Ama önce çürümeden ne anladığımıza açıklık kazandırmalıyız.

Bir kere, çürüme kimilerinin ima ettiği gibi Türkiye’nin kendi rönesansını, aydınlanma dönemini yaşayamamasından kaynaklanmıyor. Eskiden Türkiye’de burjuva olmadığından bahsedip duruyorlardı. Şimdi de buna mı sığınılacak gerçekten… Oysa, ABD’den Japonya’ya uzanan, kapitalizmin tarihine ve kimlik kartına işlenen bir şeyden bahsediyoruz çürüme derken.

Çürümenin kendi başına bir teorisi yok. Ya da sevgili Mesut Odman’ın deyişiyle böyle bir teori “hem olur hem olmaz”. Öte yandan, çürüme gibi son derece göreli, yani içinde bulunduğu değerler sisteminde neler olup bittiğine son derece bağlı bir kavramı yerli yerine oturtmak için sistematik bir müdahalenin gerektiği de açık.

Öncelikle, çürümenin geri dönüşsüz olduğu bilinerek işe başlanmalı. Gerilemek, kirlenmek, çürümek… Çürüyenin ancak baştan yaratılması gerekir, bunun için de sağlıklı unsurların filizlenebilmesi.

Yani AKP öncesinin, Özal öncesinin, Menderes öncesinin ve giderek emperyalizm ve kapitalizm öncesinin daha iyi olduğu “ah o eski günler” arayışından veya böyle bir karşılaştırmadan uzak durulması gerekiyor.

Göreli dediğimize göre bir gerçeklik payı var, Türkiye’nin AKP ve Özal ile birlikte daha kötüye gittiği bugünden bakılınca açık. Zaten en başta “karşıdevrim”e özel olarak çürütücü bir misyon yükledik. Bunların elbette bir anlamı olmalı.

Ama son tahlilde bütün bunlar işçi sınıfının direnci ve devrimci enerjiye zemin oluşturan koşullarla ilgilidir, bu unutulmamalı. Çürüme tam da bu zemini yok ettiği için hedefimizde.

Bunları, bazen bizi de kolaycılığa iten “emperyalizm çürüyen kapitalizmdir” doğrusuna daha dikkatli yaklaşmak gerektiği için söylüyorum. Marx’ın da kapitalizmin geliştirici ve ilerletici yönünü vurguladığını söyleyenler, Marx’ın aklındakinin işçi sınıfını bir araya getiren ve devrimi tetikleyen koşullar olduğunu atlıyorlar.

Mesela, Viktoryen dönem, yani 1800’lerin ikinci yarısı, başka hangi dönemi referans alırsanız alın, daha çürümüş bir düzen görüntüsü vermiyor mu? Bu, değerler sistemiyle kapitalizmin dinamikleri arasında kopmaz bir bağ olduğu anlamına geliyor. Emperyalizmin öncesi ve “kapitalizmin altın çağları” dahil…

Bu bağın temelde nasıl ikiyüzlülükle, çelişkiyle ve krizle yüklü olduğunu anlatan en iyi örnek Viktoryen dönemin romanlarıdır.

Dorian Grey ile portresi arasındaki mesafeyi ölçebilenimiz var mıdır? Veya Dickens’ın karakterlerindeki kötünün tam olarak nerede konumlandığını parmakla gösterebilir misiniz? Ama bu büyük romancıların hepsinde dönemin değerler sistemini bıçak gibi kesen o keskin hattı görmeniz mümkündür. Sınıfsal körlüktür ahlaki kodları bu kadar dengesizleştiren ve zenginin elinde bir koza dönüştüren. Çünkü fakirliğin kendisi bile başka bir ahlak sorunudur zenginler için.

Ama Viktoryen dönem İngilteresi Marksizmin de ortaya çıktığı dönemdir!

Sanayi olgunlaşmış, Manchester ve Londra gibi merkezler kapitalizmin merkezi haline gelmiştir. Bu merkezler işçi sınıfı kentleridir. Kalabalıktır, hareketlidir, makine gibi işlemektedir. İngiliz imparatorluğunun ve “İngiliz medeniyetinin” reklam panolarıdır. Çocuk işçiliği, fuhuş, alkolizm, seri cinayetler, hastalıklar ve genel bir ahlaki çöküş dönemidir. Marx ve Engels’i her daim heyecanlandıran bilimsel ve teknik gelişmeler bile bir yanıyla spiritüalizm konusu değil midir? Dönemin Londrası bu ortak sapkınlığa ve vahşete cismi olmayan bir seri katilin ismini bile vermiştir: Karındeşen Jack, bizzat kapitalizmin kendisi değil midir?

Engels’in Thomas Carlyle için söyledikleri öğreticidir. Carlyle, son derece akıllı bir muhafazakardır ve kural olduğu gibi, aptal bir solcudan öğrenmektense akıllı bir muhafazakardan öğrenmek yeğdir.

Carlyle dönemin ahlaki çöküşünün farkındadır. Hatta Viktoryen dönemde kapitalizmi ahlaki bir felaket olarak niteleyen az sayıdaki isimden biridir. Liberal iktisadın ilerleme mitini çöpe atmış ve modern toplumda insan ilişkilerinin para ilişkileri halini almasının sonuçlarını tartışmıştır. Ama Carlyle kendi çelişkisinden çıkamamıştır. Bir yandan, kapitalizmin yarattığı yıkımın “ekonomik” olmanın çok ötesine geçtiğini, toplumsal ve insani düzeyde mevcut olduğunu gösterir. Diğer yandan, kapitalizmi mümkün kılan sınıf ilişkilerini hedef alamaz, sınıf mücadelesini reddeder, eşitliği kaotik bulur, çözümü ise otoritede, hiyerarşide ve “büyük adamlar”da arar.

Engels, “Carlyle olgular konusunda bütünüyle haklıdır; fakat işçilerin üst sınıflara yönelttiği vahşi öfkeyi kınamakta yanılmaktadır” diyor İngiltere’de Emekçi Sınıfın Durumu’nda. Çünkü, “Bu öfke, bu tutku, işçilerin içinde bulundukları konumun insanlık dışılığını hissettiklerinin, hayvanlar düzeyine indirgenmeyi reddettiklerinin ve bir gün burjuvaziye olan kulluktan kendilerini özgürleştireceklerinin kanıtıdır.”

Demek ki kötü olan da iyi olan da eninde sonunda sınıf kavgasıyla şekillenir. Öfke karşıt sınıfa yöneldiği oranda “değer”lenir. Bu kavga İngiltere’de işçi sınıfına oy hakkını kazandırırken tarihte benzeri görülmemiş bir örgütlenme yaratmıştı. İngiliz işçisinin publarda içtiği bira ve cinin alkolizme mi yoksa Engels’in deyimiyle sınıf öfkesine mi yakıt olacağını işte bu kavga belirliyordu.

Çürümenin can suyunu kapitalizmin çekirdeğinde yatan yabancılaşma, veya daha doğru kavram kullanacaksak, insanı insan olmaktan çıkarıp “şey”e dönüştüren “şeyleşme” sağlıyordu. Tekelleşme, finansallaşma ve emperyalizm bir açıdan bu yabancılaşmayı ve şeyleşmeyi mantıki sonucuna götüren, paradan para kazanma, kolay yoldan zenginleşme, sınıf atlama gibi illüzyonları besleyen “aşamalar” oldu.

Ancak temel mesele değişmedi. Kapitalizm, karşısında bir engel bulduğu oranda kendisine çeki düzen vermek zorunda kaldı. Carlyle döneminin Çartist hareketini, devrimleri ve sonraları Türkiye’de işçi sınıfının yükseldiği 60’ları 70’leri düşünün. Kapitalizm böyle bir direnç bulamadığı her fırsatta “aslına” rücu etti. Karşıdevrimler bu nedenle çürümenin büyük güç kaynakları oldular. Çünkü sınıf kini yüklüydüler. Bu nedenle de 12 Eylül ve 90’lar büyük bir geriye gidiş anlamı taşıyordu.

Bunun karşısına ancak sınıfsal ve tarihsel referans noktalarıyla çıkılabilir. Çünkü devrimleri referans olmaktan çıkarırsanız görürsünüz ki kapitalizmin çürümede ve çürütmede sınırı yoktur.

Yoksa Viktoryen dekadansın nedenini tembellik, sefahat, disiplinsizlik ve çözümünü de çalışkanlık, itaat ve fedakarlık olarak gören burjuva düşünürle bugün sabır, kanaat, yerli-millilik öneren benzerleri arasında özde bir fark bulunmuyor. Bugün de dünyanın dört bir yanında “eski değerlere dönüş” çağrısı yapan yeni muhafazakarlar seslerini yükseltebiliyor.

Halbuki o kadar kolay olmayacak. Çünkü kapitalizmi yönetmek böyle bir şey. Çünkü değerler sistemi havada asılı durmuyor.

Nasıl kapitalizmi yönetmeye uğraşan “sol”, sol değerleri çürütüp sağın ve faşizmin güç kazanmasına neden oluyorsa, kapitalizmi yöneten liberal ve muhafazakarlar da tutundukları değerler sistemini kendileriyle birlikte değişmeye zorluyor. Düzen siyasetinin konu değerler sistemi olduğunda da aynılaşmış olması bizim için büyük bir olanak.

Yani belki Atasagun’un tahmin ettiği şekilde değil ama Televoleler gerçekten de komünist yapabiliyor!

Ama bu olanak emekçi sınıfları karşıt sınıfa karşı bir araya getiren, kinini de öfkesini de karşıt sınıfa yönelten bir perspektifle değerlendirildiğinde ancak fırsata dönüşebilir.

Çürümeyi ve kayıtsızlığı aşmanın başka yolu yok. Çünkü çürümenin başlangıç noktası kayıtsızlık ise eğer, kayıtsızlığın kaynağı da bu düzenin yabancılaştırıcı basıncıdır. Yalçın Küçük, Mesut Odman’ın da aktardığı gibi, Oblomov’un asıl sırrının tembellik değil, kirlilikte mutlu olmak özelliği olduğunu söylüyordu. Bugünün insanı bu kirlilikte mutlu mudur emin değilim. Buna sürüklendiği kesindir, ama karşıtının filizlendiği de. Ve devrimci tavrın ilk koşulu “alışmamak”tır.

Marx bir mektubunda, yaşlı Carlyle’ın sözlerini kullanarak, “Tanrı özellikle büyük bir şey yapmak istediğinde bunun için her zaman en aptal insanları seçer” der.

Son zamanlardaki açıklamaları izleyip, “kolay yoldan zengin olmak isteyen kitle az buz değil” diyen birini gördüyseniz, işte üstadın bu sözleri aklınıza gelsin.