Hayat neden bu kadar ağırlaştı? – 2 2026

Bu dizinin ilk yazısında, Türkiye’de ve dünyada yaşanan sorunların birbirinden bağımsız arızalar değil, daha büyük bir düzen krizinin parçaları olduğunu belirtip, bu parçaları bir araya getirerek fotoğrafın tamamını gözler önüne sermenin gerekliliğinden bahsetmiştim. Bu ikinci yazıda o krizin belki de ilk somut durağına, eğitimden çalışma hayatına uzanan yolculuğa değinmek istiyorum. 

Bir dönem eğitim, yoksul ve orta halli aileler için en güçlü gelecek vaadiydi. Çocuk okusun, meslek sahibi olsun, düzenli bir işi olsun, kendi ayakları üzerinde dursun istenirdi. Anne babaların çocuklarına kurduğu büyük cümle buydu: “Oku, kendini kurtar.”

Bugün çöken şey biraz da bu sözün kendisidir. Artık okumak, diploma almak, hatta vaaz edildiği üzere kendini sürekli geliştirmek bile insana güvenli bir gelecek sağlamaya yetmiyor. Bu düzenin içine doğan kuşaklar, çocukluklarından itibaren sınavlara, kurslara, sertifikalara, stajlara, mülakatlara ve bitmeyen bir kendini ispat sürecine mahkum edildi. Fakat uzun zamandır bu uzun yarışın sonuna varabilenlerin karşısına iyi bir hayat değil; işsizlik, iş bulabilenler için ise düşük ücretler, güvencesizlik ve değersizleş(tril)miş bir emek çıkıyor.

Burada yalnızca gençlerden söz etmiyoruz. Gençler bu kırılmayı daha erken yaşadıkları için daha görünür durumdalar. Asıl mesele, emeğiyle geçinen bütün toplum kesimlerinin aynı daralmayı yaşamasıdır. Üniversite mezunu işsiz de, asgari ücretle çalışan işçi de, özel okulda düşük ücretle ders veren öğretmen de, kurye de, taşeron işçi de, güvenlik görevlisi de, beyaz yakalı çalışan da aynı büyük sıkışmanın içinde didiniyor. Farklı mesleklerde, farklı yaşlarda, farklı hayatlarda farklı şekillerde tezahür etse de ortak sorun şu ki, çalışmak artık bir hayat kurmaya yetmiyor.

Eğitimdeki dönüşüm bu tablonun başlangıç noktalarından biridir. Eğitim, bir toplumun çocuklarına dünyayı anlama, düşünme, sorgulama, meslek ahlakı edinme ve ortak hayatın parçası olmayı öğrenme imkânı vermesi gereken bir süreç olması gerekirken giderek kamusal niteliğinden uzaklaştırıldı. Okullar ve üniversiteler hem serbest piyasanın talanına açılarak nitelikleri budandı, hem de amaçları değiştirilerek insan yetiştiren kurumlar olmaktan çok piyasaya uygun işgücü hazırlayan mekanizmalara dönüştürüldü.

Bu dönüşümün dili bile çok şey anlatıyor. Artık öğrenciden ya da mezundan çok “insan kaynağı”, eğitimden çok “istihdam edilebilirlik”, bilgiden çok “beceri seti”, meslekten çok “kariyer yönetimi” konuşuluyor. Üniversite, kamusal aklın ve özgür düşüncenin alanı olmaktan çıkarılıp gençlerin piyasaya sunulmadan önce elendiği, kalanların “faydalarına” göre gruplanarak sıraya dizildiği bir bekleme salonuna dönüştü. Gençler daha fazla diploma, sertifika, daha fazla deneyim, daha fazla beceri edinmeye zorlanıyor fakat bu kadar çabanın sonunda nitelikli ve güvenceli işler sunan bir ekonomik yapı kurulmuş değil.

Diplomanın değersizleşmesi de bu şekilde varılan bir nokta. Üniversite sayısını artırmak, tek başına toplumun eğitim seviyesini yükseltmediği gibi; kamusal planlamanın terk edilip, istihdam politikasının piyasanın günlük ihtiyaçlarına bırakılması, milyonlarca diplomalı işsiz yaratarak bütün bir gençliği köleleştirmek için ellerini ovuşturarak bekleyen işverenlerin önüne atıyor. Gelinen noktada diploma sınıf atlama aracı olmaktan çıkıp; giderek daha kalabalık bir yarışta sadece başlangıç çizgisine gelebilmenin şartına dönüşmüş durumda…

Bugün birçok genç daha mezun olmadan kaygılanmaya başlıyor, zira herkesin etrafında gördüğü hikaye aynı: Mezun olmuş ama iş bulamamış akrabalar, düşük ücretli işlerde tutunmaya çalışan arkadaşlar, kendi alanında çalışamayanlar, yıllarca sınavlara hazırlanıp atama bekleyenler…  Bütün bu örnekler gençlere aynı şeyi söylüyor: Size vaat edilen gelecek artık orada değil. Yükseköğretim Kurumları Sınavı YKS’ye girmeden hemen önce okul önünde (yıl 2018) röportaj yapılan bir genç, durumu özetliyor: “Amacım falan yok. O yüzden heyecanlı falan değilim. Çünkü okusam aylık 3-3,5 bin lira maaş alacağım, bunun için bu kadar kasmaya gerek yok kafasındayım.” 

Değersizlik duygusu, daha çalışma hayatına girmeden başlıyor ve aradığını bulamayan gençlere sürekli kendilerinde bir şeylerin eksik olduğu söyleniyor: Bir dil daha öğrenmeli, bir program daha bilmeli, daha esnek olmalı, daha girişken davranmalı, kendinizi daha iyi ifade etmeli, daha fazla bağlantı kurmalısınız…

Bu sonsuz eksiklik duygusu tesadüf değildir. Piyasa düzeni kendi yarattığı işsizliği ve güvencesizliği, bireyin yetersizliği gibi gösterir; böylece yapısal sorun kişisel kusura çevrilir. Oysa milyonlarca insanın aynı anda benzer sorunları yaşadığı yerde mesele bireysel eksiklik değil, düzenin kendisidir.

Tam da bu nedenle diplomanın değersizleşmesini yalnızca eğitim sisteminin başarısızlığı olarak okumak eksik kalır. Bu değersizleşmenin çalışma hayatında çok somut bir karşılığı vardır: Ücretlerin baskılanması. 

Bir dönem diploma, hiç değilse belli ölçülerde pazarlık gücü sağlardı. Kişi meslek sahibi olur, emeğinin karşılığını talep eder, hayatını buna göre kurabileceğini düşünürdü. Bugün ise diplomalı işsizliğin büyümesi, mezun sayısının istihdam kapasitesinden çok daha hızlı artması ve üretim yapısının nitelikli emeği taşıyacak biçimde dönüşmemesi, bu pazarlık gücünü büyük ölçüde aşındırdı. İş arayanların sayısı arttıkça, aynı ilana yüzlerce insan başvurdukça maaşları emeğin niteliği değil, sırada bekleyip fiyat kırmaya hazır olanların sayısı belirliyor. (Bu sırada bekleyenlerin sayısını bazı sektörlerde de savaştan, kıtlıktan vs. kaçıp buraya sığınanların sayısı belirliyor, onları da es geçmeyelim.)

Bu, görünmez ama çok etkili bir baskı mekanizmasıdır ve artık eğitimli olmak onurlu bir hayatın garantisi değil, yalnızca düşük ücretli bir işe kabul edilebilmenin ön şartını ifade ediyor. Dün lise mezunundan beklenen iş için bugün üniversite diploması isteniyor. Dün üniversite diplomasının yeterli olduğu yerde bugün yabancı dil, yüksek lisans, sertifika, deneyim, referans ve sürekli erişilebilirlik talep ediliyor, fakat bu artan beklentilerin karşılığı ücretlere yansımıyor. 

Şecaat arz ederken merd-i kıptî’nin sirkatin söylediği gibi, geçtiğimiz haftalarda verdiği bir röportajda Rahmi Koç, “yüzde 10 fazla maaş bulanın başka şirkete kaçtığından” yakınırken, eskiden babasının yanında çalışanlara hisse verdiğinden bahsederek aslında geldiğimiz noktayı da bir nevi ağzından kaçırıyordu. Zamanında çalışanlarının hisse sahibi olduğu Koç Grubu’nda bugün çalışanlar, kiralarını öderlerse kendilerini şanslı sayıyorlar… Kaldı ki, yüzde 10 fazla maaş bulanın başka şirkete “kaçması” durumu dahi kendi içinde manidar ama, sermaye sahipleri için değil belli ki…

Konuya dönersek, gerçek ücretlerin erimesi mefhumunu yalnızca Türkiye’nin enflasyonuyla, kötü yönetimle ya da yerel dinamiklerle açıklamak da yeterli olmayacaktır. Hedef şaşırtmayı iyi bilen sermaye sahipleri ve onların siyasetteki, akademideki, basındaki “ağızları” bize sürekli tüm sorunun Erdoğan’dan kaynaklandığını, o giderse ve akılcı ekonomi politikaları uygulanırsa her şeyin çok güzel olacağını anlatıp duruyor malum, ama bu tuzağa düşmemeliyiz. Elbette Türkiye’deki tablo çok daha sert, çok daha yakıcıdır; ama bu eğilim yalnızca bize ait değildir. 1980’lerden bu yana dünyada hâkim hale gelen neoliberal ekonomi politikaları, emeğin payını ve pazarlık gücünü tüm dünyada sistemli bir biçimde zayıflattı.

Bu dönemde tüm dünyada sendikalar geriletildi, kamunun işgücü piyasasını düzenleme alanı daraltıldı, üretim emeğin daha ucuz olduğu coğrafyalara kaydırıldı, taşeronluk yaygınlaştırıldı, finansal kazanç üretken emeğin önüne geçti. Şirketler küreselleşti, sermaye hareket kabiliyeti kazandı, emek ise çoğu yerde yerel ve örgütsüz bırakıldı. Sermaye ülke değiştirebildi; çalışanlar ise hayatları boyunca yaşadıkları ve bir şirket kadar kolay terk edemedikleri yerlerdeki iş imkanlarının giderek azalmasını çaresizce izledi. Bu eşitsiz hareket kabiliyeti, gelişmiş ülkelerde ücret meselesinin temelinde duran büyük dengesizliklerden biridir.

OECD’nin üretkenlik ile ücretler arasındaki kopuşu inceleyen çalışmaları, Uluslararası Çalışma Örgütü’nün, hatta (artık utandıklarından olsa gerek) IMF ve Dünya Bankası’nın dahi raporları, gelişmiş ya da gelişmekte olan hemen hemen tüm ülkelerde emek üretkenliği artarken maaşların aynı hızda yükselmediğini; bunun da emeğin toplam gelirden aldığı payın düşmesinde ve gelir adaletsizliğinin artmasında önemli bir rol oynadığını ortaya koyuyor. 

Fazla rapora akademiye gömülmeye de gerek yok, herhangi bir merkez kapitalist ülkede bir şehrin meydanına çıkıp sorun: Bugünün Batılı gençleri, ailelerinin tek maaşla bahçeli ev alabildiği yaşlarda, daha eğitimli olmalarına rağmen ev almayı hayal dahi edemediklerini, aksi gibi maaşlarının giderek daha büyük kısmını kiraya vermek zorunda olduklarını anlatarak şikâyet ediyor. Tanıdık geliyor mu?

Hakeza, gelişmiş ülkelerde de düşük ücretli çalışanlar, işlerinin göçmenler tarafından daha ucuza yapılmasından şikâyet ediyor. Üçüncü dünya ülkelerinden insanlar aç kalmamak için Türkiye’ye geliyor ve Türk işçisinin işini daha düşük ücretle yapıyor; Türkiye’den Avrupa’ya ya da ABD’ye giden mühendis ise oradaki mühendis ücretlerine aşağı yönlü baskı uygulamak için kullanılıyor. Bu küresel işgücü hareketi, bir yandan kırgın ve güvencesiz göçmenler yaratırken, diğer yandan işini, mahallesini, kültürünü kaybettiğini düşünen öfkeli yerli sınıflar yaratıyor. Kazanan ise Çin’de Uygur’u, Türkiye’de Afganı, Almanya’da Türk’ü ederinden ucuza çalıştırabilen sermaye oluyor.

Kısacası insanlar daha fazla üretiyor, daha fazla yoruluyor, daha fazla rekabete sokuluyor; fakat bu üretimin ve yorgunluğun karşılığında daha güvenli bir hayat kuramıyor. İstatistiklere bakarsanız ekonomiler büyüyor ama çalışanların hayatı gittikçe geriye gidiyor. Şirket bilançoları güçleniyor ama haneler zorlanıyor. Verimlilik artıyor ama işçinin, memurun, öğretmenin, mühendisin, kuryenin, güvenlik görevlisinin, taşeron çalışanın ay sonunu görmesi gittikçe zorlaşıyor.

Esas kırılma da burada, zira maaşı yalnızca ay sonunda hesaba yatan para olarak değil, insanın hayatı üzerinde söz sahibi olabilmesinin maddi zemini olarak değerlendirmek gerekir. Kendi evini tutabilmek, ailesine destek olabilmek, hastalandığında yıkılmamak, çocuğunun masrafını düşünürken boğulmamak, geleceğe dair küçük de olsa bir plan yapabilmek, ücretin toplumsal anlamına dahildir. Bugün aşınan şey yalnızca satın alma gücü değil; toplumun sağlığıdır. Bir toplumda çalışan insan emeğinin karşılığıyla geleceğini kurabileceğine inanmıyorsa yalnızca birey değil, toplum da çözülmeye başlar. 

Bu, yoksulluktan daha derin bir aşınmadır. Yoksulluğu mekanik bir şekilde gelir eksikliği olarak tanımlayabilir ve çözüm arayabiliriz; burada ise emeğin yalnızca ekonomik değil, ahlaki ve siyasal değeri de düşmekte, toplumsal itibarı yara almaktadır. Çalışmak, insanı topluma bağlayan, ona onur ve güven veren bir faaliyet olmaktan çıkıp sürekli bir geçim ve hayatta kalma savaşına dönüşmektedir. İnsanlar artık nasıl bir gelecek kurabileceklerini, nasıl daha iyi yaşayabileceklerini değil, nasıl hayatta kalacaklarını düşünüyor. Bu psikolojik eşik aşıldığında, çalışma hayatı yalnızca ekonomik bir alan olmaktan çıkar; insanın karakterini, ilişkilerini, cesaretini ve siyasal tutumunu da biçimlendiren bir baskı düzenine dönüşür.

Ücret baskısının bir başka yansıması da çalışma koşullarında gözlemlenebilir. Emeğin pazarlık gücü azaldığında yalnızca ücretler düşmüyor; çalışanın işyerindeki sınırları da aşınıyor. Daha uzun mesai, daha belirsiz görev tanımı, daha yoğun “denetim”, daha az güvenlik ve güvence, hep aynı sürecin parçalarıdır. İşveren karşısında örgütsüz kalan “birey” daha az kazandığı gibi daha çok susar, daha çok katlanır, daha çok erteler. Hakkını ararken işini kaybetmekten, itiraz ederken “uyumsuz” görünmekten, sınır koyarken gözden çıkarılmaktan korkar.

Bu baskı her meslekte başka biçimde görünür. Beyaz yakalı için mesai bitse de kapan(a)mayan bilgisayar, akşam saatlerinde gelen mesajlar, bitmeyen hedefler ve kibar bir dille dayatılan mecburiyetler; mavi yaka için insanlık dışı çalışma şartları, işyeri güvensizliği (işçi ölümleri istatistiklerine aklını kaçırmadan bakabilen beri gelsin), sendikasızlık; kurye için algoritmanın belirlediği hızla trafikte hayatta kalma çabasıdır. Öğretmen için atanamamak, özel okullara mahkum kalmak, mesleki saygınlığın aşınması, düşük ücret ve eğitimin ‘müşteri’ memnuniyetine indirgenmesidir. Taşeron işçi için hepsi ve daha fazlasıdır. 

İşte bu yüzden eğitimden çalışma hayatına uzanan çizgi, bugünkü düzen krizinin en berrak görüldüğü alanlardan biridir ve yalnızca bir istihdam sorunu olarak ele alınamaz; bilakis doğrudan doğruya siyasal ve sınıfsal bir meseledir. Bir ülkenin çocuklarına nasıl bir gelecek sunduğuyla, ekonominin kimin için kurulduğuyla, üretimin, eğitimin ve emeğin nasıl örgütlendiğiyle ilgilidir. Burada eksik olan bireyin çabası değildir. Eksik olan, emeğin karşılığını güvence altına alan adil bir toplumsal düzendir. Eksik olan, eğitimi piyasanın dar ihtiyaçlarına değil, toplumun ortak geleceğine göre planlayan kamusal akıldır. Eksik olan, insanı işveren karşısında yalnız bırakmayan örgütlü emek gücüdür. Eksik olan, büyümeyi şirket kârlarıyla değil, halkın yaşam güvencesiyle ölçen siyasal iradedir.

Bu zinciri görmeden diplomalı işsizliği, düşük ücretleri ve ağır çalışma koşullarını anlamak mümkün değildir. Bunlar birbirinden ayrı sorunlar değil, aynı düzenin birbirini besleyen halkalarıdır. Önümüzdeki hafta zincirin halkalarını eşelemeye devam edelim…