Hayat neden bu kadar ağırlaştı? – 7 2026

Altı haftadır insan hayatına baktık. Okul sıralarından plaza katlarına, ücretlerden kiralara, bireylerden ailelere, yalnızlıktan ekranlara, ekranlardan bitkin zihin ve bedenlere uzanan ince çizgiyi, bu ince çizgi üzerinde hayatta kalmaya çalışan insanları takip ettik. 

Şimdi biraz da devletlere ve siyasete bakmak gerekiyor.

Bu yazı dizisinde anlattığım dönüşümler ilk bakışta bireyin hayatına dair görünebilir. Ancak okuldan işe, konuttan aileye, sağlıktan güvenliğe uzanan bu değişimlerin hiçbiri yalnızca bireysel düzeyde yaşanmadı. Hayatı şekillendiren ekonomik ve toplumsal düzen değiştikçe, bu düzenin üzerinde yükselen siyasal kurumlar ve devlet yapıları da değişti. Özellikle son kırk yılda birçok ülkede hâkim hale gelen anlayış, toplumsal sorunların çözümünü giderek kamusal kurumların ve siyasal kararların alanından çıkarıp piyasa mekanizmalarına ve “bağımsız” kurumlara (Türkçesi: Piyasa güdümündeki teknokratlara) bırakmayı tercih etti. Devletin üretmesi, planlaması, yön vermesi ve uzun vadeli hedefler koyması yerine; düzenlemesi, kolaylaştırması ve piyasanın işleyişini gözetmesi gerektiği fikri, yani neoliberalizm, önce güç kazandı, sonra adeta kutsal bir kanun olarak kabul edilmeye başlandı.

Bu değişim başlangıçta daha verimli, daha esnek ve daha dinamik bir ekonomik düzen vaadiyle savunuldu fakat zamanla bunun siyaset ve devlet üzerindeki derin etkileri ayyuka çıktı. Hayatın temel alanları piyasa mantığına açıldıkça, siyaset de bu alanlara müdahale etme cesaretini ve araçlarını giderek artan bir oranda kaybetmeye başladı. Aynı dönemde finansallaşmanın yükselişi, ekonomik ve stratejik kararların giderek daha kısa vadeli piyasa beklentilerine göre şekillenmesine yol açtı. Böylece devletler yalnızca bazı görevlerinden çekilmedi; aynı zamanda uzun vadeli plan yapma, üretim kapasitesi oluşturma ve toplumsal ihtiyaçlara doğrudan cevap verme kabiliyetlerinde de aşınma yaşadı.

Bugün karşımızdaki tabloyu anlamak için bu ikili değişim sürecini görmek gerekiyor. Bir tarafta siyaset, hayatın gerçek sorunlarını adlandırma ve çözüm üretme kabiliyetini kaybetti; diğer tarafta devlet, hayatı kuran, altyapı inşa eden, kriz anında üretimi ve toplumu ayakta tutan kamusal gücünü yitirdi. Piyasa hayatın içine doğru genişlerken siyaset daraldı; finansallaşma ve özel sektör fetişizmi hayatın istisnasız her alanını kuşatırken devletin “yapabilme” kapasitesi zayıfladı.

Bu yüzden bugün siyasetin konuştuğu başlıklarla insanların yaşadığı sorunlar arasında giderek büyüyen bir mesafe var. Ücretler konuşuluyor, her meydanda emeklilere, memurlara zam sözleri veriliyor ama insanların bir işte çalışarak neden hayat kuramaz hale geldiği, emeğin payının neden gittikçe gerilediği yeterince tartışılmıyor. Kiralar konuşuluyor ama konutun nasıl olup da temel bir ihtiyaç olmaktan çıkıp finansal bir yatırım aracına dönüştüğü, eskiden bir emekli ikramiyesiyle alınabilen evlerin bugün neden ulaşılamaz olduğu sorgulanmıyor. Doğum oranları, aile krizi, gençlerin evlenememesi gündeme geliyor; fakat bunları belirleyen ücret düzeyi, barınma maliyeti, bakım yükü, çalışma saatleri ve güvencesizlik aynı bütünün parçaları olarak ele alınmıyor. Ruh sağlığı sorunları, bağımlılık, şiddet ve suç üzerine konuşuluyor; ancak insanları yalnızlaştıran, sürekli rekabete zorlayan ve borçla ayakta kalmaya mecbur bırakan hayat düzeni çoğu zaman tartışmanın dışında kalıyor.

Bu eksiklik yalnızca siyasetçilerin tercih ettiği gündemlerden kaynaklanmıyor. Daha derinde, son kırk yılın ekonomik ve siyasal anlayışının bıraktığı bir miras var. Bu dönemde piyasa yalnızca ekonomide daha geniş bir alan kazanmadı; siyasetin neyi yapabileceğine, ne konuda konuşabileceğine dair sınırları da yeniden çizdi. Kamu işletmelerinden enerjiye, konuttan eğitime kadar birçok alan piyasa mantığına açılırken, devlete ve siyasete de giderek daha dar bir rol biçildi. Üretmek, planlamak, yön vermek ve uzun vadeli hedefler koymak yerine; dar bir sınırda düzenlemek, denetlemek ve yatırım ortamını korumak öncelikli görev haline geldi. Haliyle siyasete de üzerinde konuşacak pek bir şey kalmadı.

İşte bunun sonucu olarak siyaset, toplumsal dönüşüme öncülük etme iddiası taşıyan bir alan olmaktan uzaklaştı. Bugünün siyasal dilinde en sık duyulan kavramlara bakmak yeterli: istikrar, piyasa güveni, yatırım ortamı, öngörülebilirlik, kurumların bağımsızlığı… Bunlar önemsiz kavramlar olmamakla birlikte, bu kavramların hangi toplumsal amaç için istendiği sorgulanmadan ezbere savunulması, hayatımızı ağırlaştıran bu değirmene su taşımakla eşdeğerdir. Zira aslında konuşulan, yurttaşın hayatının nasıl iyileştirileceği değil, piyasanın beklentilerinin nasıl karşılanacağıdır. Böylece siyaset, sorunların kaynağına müdahale eden bir kurucu güç olmaktan çıkıp, ortaya çıkan sonuçları yönetmeye çalışan bir teknik faaliyete dönüşür, dönüşmüştür.

Yazılarımda sık sık değindiğim merkez siyasetin küresel ölçekte yaşadığı kriz de bunun bir sonucudur. Merkez siyasetin krizini yalnızca popülizmin yükselişiyle, göçmen karşıtlığıyla, kutuplaşmayla ya da kültür savaşlarıyla açıklamak eksik kalır. Bunlar daha derindeki bir dönüşümün belirtileridir; sebebin kendisi değil.

İnsanların yaşadığı huzursuzluk, yönetim kalitesinden önce hayatın somut temelleriyle ilgilidir. Ücretlerin üretkenlik artışından kopması, konutun bir yaşam alanından çok finansal varlığa dönüşmesi, eğitimin toplumsal yükselmeye yardımcı olma işlevini kaybetmesi, güvencesizliğin kalıcı hale gelmesi gibi süreçler geniş kesimlerin gündelik deneyimini belirlerken, merkez partiler son kırk yılda şekillenen ekonomik çerçevenin sınırlarını kendi sınırı kabul ederek hareket ediyor ve dolayısıyla sundukları alternatifler düzenin yönünü değiştirmekten çok onun etkilerini hafifleten, düzeni daha etkin, daha şeffaf, daha kurallı veya daha teknik biçimde yönetme amacı güden bir çerçevede kalıyor.

Kısacası, asıl mesele, merkez siyasetin uzun süre meşruiyetini dayandırdığı tarihsel vaadini yitirmiş olmasıdır. Bir dönem geniş kitlelere daha yüksek refah, daha fazla sosyal hareketlilik ve her kuşağın bir öncekinden daha iyi yaşayacağına dair makul bir beklenti sunabilen siyasal merkez, artık dünyanın hiçbir yerinde geleceğin bugünden daha iyi olacağına dair ikna edici bir hikâye anlatamıyor.

Bunun nedeni liderlik eksikliği, kaliteli siyasetçi profili eksikliği, bir partinin seçim vaatlerinin yeterince iyi olmaması ya da iletişim hataları olmadığı için, merkez partilere yapılan hiçbir yama işe yaramıyor ve trend dünyanın dört bir tarafında dört nala yükselmeye devam ediyor. 

Tam da bu noktada kimlik siyaseti dünya siyasetinde daha merkezi bir rol üstlenmeye başlamıştır. Kimlik eksenli siyasetin yükselişe geçmesinin, siyasetin ekonomik ve toplumsal düzen üzerine konuşma kapasitesinin zayıflamasıyla eşzamanlı olarak gerçekleşmesi tabii ki tesadüf değildir. İnsanların hayatlarını şekillendiren somut sorunlar çözülemedikçe anlatacak bir şeyi kalmayan siyaset, gittikçe daha fazla kimliklerin arkasına sığınır oldu. Siyasal rekabet giderek kültürel aidiyetler, semboller ve karşıtlıklar etrafında yoğunlaşarak bu kimlikler, daha geniş bir siyasal boşluğun taşıyıcısı haline getirildi. Sonuçta siyaset, ortak sorunları çözme zemini olmaktan uzaklaşıp farklı toplumsal grupların birbirine karşı konumlandığı bir mücadele alanına dönüştü. Örnekleri her daim çevremizde ve haberlerdedir…

Popülizmin, özellikle sağ popülizmin yükselişi de bunun bir sonucudur, zira popülizmin karmaşık ekonomik ve kurumsal sorunlara karşı her daim kulağa basit gelen “çözümleri” vardır. Hayat pahalılığı, güvencesizlik veya gelecek kaygısı gibi sorunların kaynağı olarak sistemin işleyişini değil; göçmeni, yabancıyı, farklı yaşam tarzlarını ya da başka toplumsal grupları işaret eder. Kavga görüntüsü vardır ama kavganın yönü değişmiştir. Toplumsal öfke, onu üreten yapısal sorunlara değil, aynı baskıları farklı biçimlerde yaşayan başka kesimlere yönelir. 

ABD’de Obama’nın ilk seçim kampanyasından, yani neredeyse 20 yıldan beri seçim kazanan her adayın müesses nizam karşıtlığından beslenmesi tesadüf değildir. ABD’de küreselleşme sebebiyle sanayisizleşmiş bölgelerin Trump’a yönelmesinde, Avrupa’da merkez partilerin eriyip aşırı sağ hareketlerin güç kazanmasında, Türkiye’de seçmenin iktidara duyduğu memnuniyetsizlik ile muhalefete duyduğu güvensizliğin aynı anda var olabilmesinde ortak bir dinamik görmek gerekir. 

Üstelik bu güven kaybı seçim sandığıyla sınırlı kalmıyor; kurumlarla kurulan ilişkinin tamamını değiştiriyor. Temsili kurumlara güven zayıfladıkça, siyaset daha kolay bir şekilde anlık öfkelere, korkulara ve kolay yönlendirilebilir tepkilere açık hale geliyor. İsviçre gibi kurumsal devamlılığı güçlü ülkelerde bile doğrudan demokrasi araçlarının giderek daha sert bir toplumsal iklimde işletilmesi, bu bakımdan ilginç bir örnektir. Son yıllarda İsviçre’de doğrudan demokrasi kanalının popülistler tarafından gittikçe daha sık kullanılması, göçün sınırlandırılmasından absürt ekonomik düzenlemelere kadar birçok konuda referandumlara daha sık başvurulması aslında kendi başına çok şaşırtıcı değil. Şaşırtıcı olan, yakın zamana kadar hükümetin, uzman kurumların ya da uzun yıllar boyunca güven kazanmış kamusal otoritelerin bu tür popülist referandumlara karşı yaptığı uyarılar seçmen üzerinde daha güçlü bir etkiye sahipken; bugün normalde kabul edilmesi imkansız görünen konuların referandumda yeterli oy alarak İsviçre siyasetinde kaotik bir ortam yaratması… Siyasetin ve kurumların itibarı aşındıkça, referandumların giderek daha fazla anlık hoşnutsuzlukların, kimlik kaygılarının ve sisteme duyulan tepkinin ifade edildiği bir gerilim boşatma alanlarına dönüşmüş durumda olduğu tartışılıyor. İrlanda’da tanınan bir mafya ailesinin liderinin parlamentoda bir koltuk için seçime katılacağını açıklayıp seçmenin ilgisini ciddi olarak çekmesi ve seçilme şansının olması da geçtiğimiz haftalarda Avrupa’da sıkça konuşulan bir konu olmakla birlikte aynı temsil krizinin çarpıcı bir işaretidir. İnsanların devletin ve siyasetin hayatı düzeltebileceğine olan inancı azaldıkça savrulmaları da daha öngörülemez hale geliyor… 

Siyasetin konuşma kabiliyetini kaybetmesine ek olarak, yaşadığımız dönüşümün ikinci ve bir o kadar çarpıcı olan yönü, devletin “yapabilme” kapasitesini de kaybetmiş olmasıdır…

Devlet kapasitesi denildiğinde çoğu kişinin aklına hâlâ bürokrasinin büyüklüğü, memur sayısı ya da güvenlik aygıtının etkinliği geliyor. Oysa modern dünyada devlet kapasitesi bundan çok daha kapsamlı bir kavramdır. Konu bir devletin yalnızca karar alabilmesi değil, aldığı kararları hayata geçirebilecek kurumsal, teknik ve ekonomik araçlara sahip olup olmadığıdır. Bir ülkenin kriz anında sağlık ekipmanı üretebilmesi, gıda arzını sürdürebilmesi, enerji maliyetlerini yönetebilmesi, konut inşa edebilmesi, bilimsel araştırmaya uzun vadeli yatırım yapabilmesi ya da gerektiğinde piyasa mantığının ötesine geçerek kamu yararını koruyabilmesi bu kapasitenin parçalarıdır. Devletin gerçek gücü, çıkardığı kanunların sayısında değil; o kanunların arkasına üretim altyapısı, insan kaynağı, finansman, planlama ve kurumsal süreklilik koyabilmesinde yatar.

Son yıllarda yaşanan krizler de tam olarak bu noktayı görünür hale getirdi. Özellikle pandemi, uzun süredir göz ardı edilen bazı yapısal zaafları açığa çıkaran bir stres testi işlevi gördü. Dünyanın en gelişmiş ekonomileri bile kısa bir süre içinde maske, koruyucu ekipman ve temel sağlık malzemelerine erişimde ciddi sorunlar yaşadı. Bunun nedeni yalnızca beklenmedik bir sağlık krizi değildi. Daha derinde, onlarca yıl boyunca üretimin maliyet avantajı uğruna dünyanın farklı bölgelerine dağıtılması ve stratejik sektörlerdeki yerel kapasitenin aşındırılması yatıyordu. Normal zamanlarda son derece verimli görünen küresel tedarik zincirleri, kriz anında kırılganlıklarını ortaya çıkardı. Her ülkenin önce kendi ihtiyacına yöneldiği, her şirketin en yüksek fiyatı verene öncelik tanıdığı ve lojistik aksaklıkların zincirleme sonuçlar doğurduğu bir ortamda, ekonomik verimlilik ile toplumsal dayanıklılık arasındaki gerilim açık biçimde hissedildi. Böylece piyasanın olağan dönemlerde sağladığı esnekliğin, olağanüstü dönemlerde aynı ölçüde güvence üretmediği görüldü.

Pandeminin ortaya çıkardığı bu tablo aslında sağlık alanıyla sınırlı değildi. Aynı mantık gıda, enerji ve sanayi üretimi gibi daha geniş alanlarda da geçerlidir. Bir ülke tarımsal üretim kapasitesini zayıflatmışsa, temel girdilerde dışa bağımlı hale gelmişse, enerji ihtiyacının büyük bölümünü ithalatla karşılıyorsa ve sanayisini küresel tedarik ağlarının kesintisiz işlemesine bağlamışsa, ekonomik kırılganlık zamanla siyasal kırılganlığa dönüşür. Bu durumda petrol fiyatlarından navlun maliyetlerine, döviz hareketlerinden uluslararası finans koşullarına kadar birçok dış değişken, yalnızca ekonomik göstergeleri değil, devletin hareket alanını da belirlemeye başlar. Egemenlik böylece yalnızca hukuki ya da anayasal bir mesele olmaktan çıkar; üretim kapasitesi, kaynak yönetimi ve ekonomik dayanıklılıkla doğrudan ilişkili hale gelir.

Bu nedenle son yıllarda sanayi politikaları, devlet planlaması ve stratejik üretim yeniden önem kazandı. Amerika’dan Avrupa’ya kadar birçok ülke kritik sektörlerde yerli üretimi, tedarik güvenliğini ve kamu desteklerini güçlendirmeye çalışıyor. Pandemi, enerji krizleri ve jeopolitik gerilimler, piyasanın tek başına yeterli olmadığı gerçeğini görünür kıldı.

Uzun vadeli planlama, üretim kapasitesi ve enerji dönüşümünü birlikte yürütebilen ülkelerin krizlere karşı daha dayanıklı hale geldiğini görmek bakımından Çin örneği bu açıdan dikkat çekicidir ve Batılı ülkelerin harekete geçmek ve değişmek zorunda kalmalarının sebebi de Çin’in geldiği noktadır… Enerji, teknoloji ve sanayi kapasitesi bugün artık ekonomik egemenliğin temel unsurları haline gelmiştir.

Türkiye’de de benzer bir sorunla karşı karşıyayız. Ekonomik tartışmaların büyük bölümü kısa vadeli fiyat hareketlerine, faiz kararlarına ya da döviz dalgalanmalarına sıkışırken, ülkenin uzun vadeli üretim kapasitesini ve ekonomik bağımsızlığını nasıl güçlendireceğimiz yeterince konuşulmuyor. Oysa devlet kapasitesi tam da burada anlam kazanır. Bir ülkenin dışa bağımlılığını azaltacak, stratejik sektörlerde rekabet gücü oluşturacak, nitelikli istihdam yaratacak ve kriz dönemlerinde toplumu koruyacak yatırımları planlayabilmesi gerekir. Mesele yalnızca bugünün ekonomik sorunlarını yönetmek değil; yarının üretim altyapısını kurabilmektir. Devletin yeniden yapabilen, yön verebilen ve uzun vadeli düşünebilen bir aktör haline gelmesi, ve bunu da dar çevrelerin değil, vatandaşının iyiliği için yapmayı seçmesi, hayatın ağırlığını azaltacak en temel şartlardan biridir.

Sonuç olarak aynı problemleri hayatın her alanında farklı şekillerde görüyoruz. Yazı dizisinin başından beri takip ettiğimiz sorunların önemli bir kısmı, devletin kurucu ve koruyucu rolünden çekildiği; piyasanın ise hayatın temel alanlarına doğru genişlediği bir dönemin ürünüdür.

Siyaset çoğu zaman kiraların yüksekliğini konuşur; fakat devletin neden yeniden büyük, nitelikli ve erişilebilir konut stoku üretmediği aynı açıklıkla tartışılmaz; zaten devlet de bunu yapmaz. Oysa konut piyasalaştıkça barınma hakkı zayıflar; barınma hakkı zayıfladıkça gençlerin bağımsız bir hayat kurması, ailelerin çocuk sahibi olmayı düşünmesi, insanların mahallesine, şehrine ve geleceğine güven duyması zorlaşır. Böylece kira sorunu yalnızca bütçe meselesi olmaktan çıkar; toplumun devamlılığına, aile hayatına ve yurttaşın kendi hayatı üzerinde söz sahibi olma imkânına uzanır.

Nitelikli eğitim giderek daha fazla ödeme gücü olanların erişebildiği bir avantaja dönüştüğünde, diploma toplumsal hareketliliğin aracı olmaktan uzaklaşır; mevcut eşitsizliklerin yeniden üretildiği bir mekanizmaya dönüşür. Sağlıkta ve bakım hizmetlerinde kamusal destek zayıfladıkça yük hanelere aktarılır. Satın alamayan aile bekler, erteler, borçlanır, eşe, dosta, akrabaya yaslanır ya da çoğu zaman kadının görünmeyen emeğiyle ayakta durmaya çalışır. Böylece kamusal olarak çözülmesi gereken sorunlar özel hayatın içine itilir; aile, devletin ve toplumun üstlenmediği yüklerin sessiz taşıyıcısı haline gelir.

Kamu geri çekildikçe boşluğu piyasa doldurur; piyasa doldurdukça da bu hizmetler hak olmaktan çıkar, satın alma gücüne bağlı imkânlara dönüşür. 

Sonra siyaset bu sonuçların karşısına geçip toplumun neden yorgun olduğunu, ailelerin neden zorlandığını, gençlerin neden umutsuzlaştığını sorar; siyasetçi otobüs üstünden bağırır… Cevap ise her daim önümüzdedir: İnsanların hayatlarını kurdukları alanlar giderek daha fazla piyasa ilişkilerine terk edildiğinde, toplumsal riskler de bireylerin ve ailelerin omuzlarına yüklenir. Eskiden kamusal kurumlar tarafından paylaşılan maliyetler ve güvenceler, bugün hanelerin kendi imkânlarıyla karşılaması gereken sorunlara dönüşmektedir. Bunun sonucu yalnızca daha yüksek harcamalar değildir; daha kırılgan hayatlar, daha derin eşitsizlikler ve geleceğe dair daha zayıf bir güven duygusudur. 

Öncelikli olarak cevaplamamız gereken asıl soru, modern toplumun temel ihtiyaçlarının birer piyasa malı mı, yoksa kamusal olarak güvence altına alınması gereken haklar mı olduğudur. Asıl mesele, hayatı kuran temel alanların yeniden kamusal bir sorumluluk olarak görülüp görülmeyeceğidir. Aynı ekonomik tahayyül içinde kalındığında, aynı sınırlar başka yüzlerle yeniden karşımıza çıkar. Halkın ihtiyacı yalnızca mevcut düzenin daha düzgün idaresi değil; hayatı piyasanın taleplerine göre değil, insan ihtiyaçlarına göre kuracak yeni bir siyasal hattır. Gereken yüz değişikliği değil, hat değişikliğidir. 

Siyaset yeniden gerçek sorulara dönmek zorundadır: Emek neden hayat kurdurmuyor? Konut neden barınma değil yatırım nesnesi oldu? Eğitim neden yurttaş yetiştirmekten çok ucuz ve esnek işgücü üretmeye sıkıştı? Devlet neden üretemiyor, inşa edemiyor, planlayamıyor? Piyasa neden hayatın her alanında son hakem haline geldi? 

Hayatımız neden bu kadar ağırlaştı?