Yapay zekâ (YZ) tarafsız bir güç değildir; aksine geliştirilmesi ve uygulanması içine doğduğu sosyoekonomik bağlam tarafından belirlenir. Toplumsal adalet ve dayanışma temelinde egemenliğini inşa etmiş olan Küba için YZ’nın entegrasyonu, kendine özgü etik bir çerçeveye dayanan bir insan denetim modelini gerektirir. Bu model, bir yandan Devrim’in kazanımlarını korumalı, diğer yandan ise ABD’nin uyguladığı ekonomik, ticari ve finansal ablukanın getirdiği emsali görülmemiş kısıtlamaları aşmalıdır. Uzmanlar tarafından etkileri uzun süreli ve yıkıcı etkileri olduğu için “yavaş çekimde soykırım” olarak tanımlanan abluka, YZ denetimini ulusal egemenliğin ve sosyalist ilkelerin savunulmasına yönelik bir eyleme dönüştürmektedir.

Etik temeller: Anayasa ve ‘devrim kavramı’

Küba’nın hukuki ve siyasi çerçevesi, YZ’nın insan tarafından denetimini yönlendirmek için gerekli temel “etik kaynakları” sunmaktadır. Bunlar soyut kavramlar değil, on yıllardır adadaki hayatı şekillendiren, yaşayan etkin ilkelerdir

Bunların arasında öne çıkan başlıca noktalar şunlardır: 

1. Toplumsal Adalet ve Eşitlik – 2019 Anayasası (Madde 43): Bu madde hak ve fırsat eşitliğini güvence altına alır ve cinsiyet temelli şiddete karşı korunma sağlar. Algoritmaların ayrımcılığı yeniden üretmemesi için önyargılar içermeyecek şekilde tasarlanması ve denetlenmesi gerekir. YZ eşitsizlikleri derinleştirmemeli aksine adaleti ve eşitliği teşvik etmelidir.
2. Birlik Olmak ve Ülke Olarak Düşünmek: Başkan Miguel Díaz-Canel’in “ülke olarak düşünmek” çağrısı, birliği ve kolektif sorumluluğu vurgulamaktadır. Bu doğrultuda denetim, teknik bir süreçten ziyade kolektif bir eylem olmalıdır. Kritik algoritmik kararlar, “kolektif iyilik” perspektifiyle değerlendirilmelidir.
3. Dayanışma ve Karşılıklı Destek: Uluslararası sağlık tugayları ve pandemi sürecinde sergilenen toplumsal dayanışma bu ilkenin en açık örnekleridir. YZ geliştirilirken salt ticari bir uygulama olmasından önce halk sağlığı, eğitim ve toplumsal refahı öncelemelidir.
4. Egemenliğin Savunulması: Abluka dahil olmak üzere dış baskılara karşı verilen tarihsel mücadelenin bir yansıması olarak teknolojik egemenlik güvence altına alınmalıdır. Ulusal güvenliği tehdit eden ya da yabancı değerleri dayatan platformlara bağımlılıktan kaçınılmalıdır.
5. Tarihsel Anın Bilinci: Fidel Castro’nun “Devrim Kavramı”nda yer alan ve halka danışma toplantılarında yurttaşlarca da sıkça anılan bu ilke, zamanın ruhunu kavrama gerekliliğini vurgular. YZ’nın Küba’da hayata geçirilmesi, küresel bir krizin ve dış düşmanlıkların damgasını vurduğu bir dönemde gerçekleşmektedir. Bu nedenle denetimi üstlenenler, yaratıcı ve özgün çözümler geliştirme sorumluluğunun bilincinde olmalıdır.

Abluka: Daha güçlü bir denetimi gerekli kılan yıkıcı bir bağlam

YZ da dâhil olmak üzere, Küba’daki hiçbir gelişme ablukanın etkileri anlaşılmadan analiz edilemez. Abluka sıradan bir değişken değil; ülkenin “manevra alanını” sınırlayan yapısal bir engeldir. Resmî raporlara göre ülkenin abluka nedeniyle uğradığı toplam zarar milyarlarca dolara ulaşmış, yakın dönemde günlük kaybın 13 milyon doların üzerinde olduğu hesaplanmıştır. Bunun YZ ekosistemi için anlamı şudur:

• Teknolojik zorluklar: Küba’nın, yüzde 10 bile olsa ABD menşeyli bileşen içeren herhangi bir teknoloji, ekipman veya yazılımı satın alması engellenmiştir. Bu durum, ülkenin en son nesil donanımlara, temel araç ve ileri yazılımlara erişimini ciddi biçimde kısıtlamaktadır.
• Finansal izolasyon: Küba’yla finansal bir işlem gerçekleştiren uluslararası bankalara milyonlarca dolarlık cezalar kesilmektedir; bu da projelerin finansmanını, bulut hizmetleri ödemelerini ve uluslararası araştırma konsorsiyumlarına katılımı zorlaştırmaktadır.
• İş birliği engelleri: Küba’nın deniz yolu lojistiği ve diğer hayati hizmet sağlayıcıları hedef alınmakta ve yaptırımlara maruz bırakılmaktadır. Bu da ülkenin küresel bilgi ağlarına tam olarak entegrasyonu zorlaştırmaktadır.

Bu tablo karşısında insan denetimi, ek bir boyut kazanmaktadır: Bütün bu sınırlamalara rağmen, yerel olarak geliştirilen veya stratejik ortaklardan tedarik edilen YZ sistemlerinin, etik ve güvenlik normlarını en yüksek düzeyde karşıladığından emin olunmalıdır. Teknolojik yetersizlik, temel ilkelerden taviz vermenin mazereti olamaz.

Geleceği kazanmak: Toplumsal kazanımların hizmetinde bir YZ

Gerçek etik görev, YZ’nın sosyalist Küba’yı tanımlayan kazanımlarını koruyup geliştirmesine yönlendirilmesidir. İnsan denetimi, bu teknolojinin aşağıdaki amaçlara hizmet etmesini sağlamalıdır:

• Halk sağlığını güçlendirmesi: Pandemi döneminde Küba, bilimsel çalışmalara öncelik vererek kendi aşılarını geliştirmiş ve iletişimde “şeffaflık ve süreklilik” ilkesini benimsemiştir. YZ tabanlı tanı ve salgın tahmin araçları, bu toplumsal sorumluluk anlayışını desteklemeli; bunu yaparken de hasta mahremiyetini ve sağlık hizmetlerine erişimdeki eşitliği güvence altına almalıdır.
• Eğitimin herkes için erişilebilir kılınması: Küba Anayasası, eğitimi ücretsiz ve nitelikli bir hak olarak tanımlar. COVID-19 sürecinde uzaktan eğitim yoluyla öğretimin sürekliliği sağlanmıştır. Eğitim alanında kullanılan YZ sistemleri, öğrenmeyi kişiselleştirirken dijital uçurum yaratmamalı ve pedagojik içeriğin sosyalist değerlerle uyumunu korumalıdır.
• Ulusal üretimin teşvik edilmesi: “Kırılgan ekonomik koşullar” ve dışa bağımlılığın sürdüğü koşullarda YZ, gıda üretimini ve gıda egemenliğini iyileştirme potansiyeline sahiptir. Bu alan, devletin pandemi döneminde dahi öncelik verdiği bir başlıktır. YZ denetimi, bu teknolojinin öncelikle ulusal ekonomiye ve kooperatiflere fayda sağlamasını; eşitsizlikleri derinleştirmemesini güvence altına almalıdır.

Sonuç: YZ’nın denetiminde etik Küba modeline doğru

Küba için yapay zekânın insan eliyle denetlenmesi, salt teknik bir kontrolün ötesine geçen, ülkenin tarihinden ve süregelen dış saldırılardan kaynaklanan siyasal ve ahlaki bir zorunluluktur. Bu görevi yerine getirmek için gereken etik kaynaklar, yabancı kılavuzlarda değil; Anayasa’da, “Devrim Kavramı”nda ve “Ülke Olarak Düşünme” yetisinde bulunmaktadır.

Yolumuz elbette kolay değildir. ABD hükümeti tarafından “ulusal bir hoşnutsuzluk ve yılgınlık yaratmayı amaçlayan bir ekonomik savaş” olarak tanımlanan abluka, doğrudan ulusal direniş ve kalkınma kapasitemizi zayıflatmayı hedeflemektedir. Bu koşullar altında, bağımsız ve etik bir YZ geliştirmek başlı başına bir savunma eylemidir. Bu ilkeler ışığında yürütülen insan denetimi, teknolojinin yabancı değerlere hizmet eden bir “Truva Atı”na dönüşmesini değil, Küba sosyalizmini koruyan ve onu mükemmelleştiren sadık bir araç haline gelmesini sağlayacak olan kalkandır.

Yazar: Otto Mendoza Pérez

Yayınlandığı yer: Cubasi

Yayınlandığı tarih: 18 Ekim 2025

Çevirmen: İlhan Şendil 

“Küba Gerçeği”, 2023 Şubat ayında Türkiye Komünist Partisi’nin (TKP) girişimiyle başlatılan bir yayın.

Küba’da siyaset, ekonomi, yaşam, kültür gibi konularda Kübalı yazarların ürettiği makalelerin çevirilerini yayımlayan Küba Gerçeği’nde çıkan makaleler, artık soL’da paylaşılacak.