Düzeni korkutan Halka Yol Gösteren Özgürlük!

Delacroix’nın Halka Yol Gösteren Özgürlük adlı resmi, genelde 1789 Fransız Devrimi’ne atfedilir ama aslında 1830 Temmuz Devrimi üzerine yapılmıştır. Geçen haftalarda Fransa’nın Birinci Cumhuriyet döneminin 1804’te bittiğini ve önce Napolyon ardından Bourbon Hanedanlığı ile monarşik bir yönetime geri döndüğünü yazmıştık. 1848 Devrimi’nden önce ara uğrak, Paris sokaklarına kurulan barikatlarla 1830’dur.

Marx 1830 Temmuz Devrimi için şöyle diyor:

“… Böylece, işçi sınıfının temsilcileri Geçici Hükümetin merkezinden uzaklaştırılır, aynı hükümetin burjuva kesimi gerçek devlet iktidarını ve yönetimin dizginlerini kendi başına ele alırken, maliye, ticaret, bayındırlık bakanlıklarının yanında, banka ile borsanın yanında, bir sosyalist sinagog kuruldu. […] (amacı) Paris proletaryasını meşgul etmekti. […] Paris işçi sınıfı, kendi devrimini gerçekleştirme yeteneğinden henüz yoksundu.”1

1830’da başlayan bankacıların hükümranlığı sadece Paris’le sınırlı kalmayacak, liberallerin bütün Avrupa’da güç kazanacağı yeni bir dönem açılacaktır.

Peki, öyleyse Delacroix’nın resmindeki köylüler, işçiler, çocuklar ve halka yol gösteren yarı çıplak kadın nereden çıkmıştır? Ne ilgisi vardır burjuvazinin iktidara gelmesiyle halkın devriminin?

Hikâye uzun ama özeti şöyle: X. Charles 1829’da Polignac adında aşırı Kralcılığı ile bilinen bir şahsı Başbakan olarak atar. Polignac 1 yıl boyunca Temsilciler Meclisi’ni toplamaz.

Ufak bir dipnota burada yer verelim: Başbakanlık ve Temsilciler Meclisi gibi yönetme organları Birinci Cumhuriyet’ten beri varlıklarını sürdürür. Başbakan Kral tarafından atanır ama Temsilciler Meclisi de onaylar.

Polignac’ın programı din adamlarına imtiyazlar verirken Temsilciler Meclisi’ndeki ılımlılar diye anılan muhaliflerden sesler yükselmeye başlar; Meclis onay vermedikleri bir Başbakan’ın atandığını şimdi hatırlamakta ve atamanın geçersiz olduğunu söylemektedir. X. Charles ise çözümü bulur: Temsilciler Meclisi’ni toptan fesheder. Tarih 25 Temmuz’dur. Polignac, vakit kaybetmeden programına devam ederek; yeni bir Temsilciler Meclisi oluşturulması gerektiğini ama bunun geçmiştekinden farklı olarak Fransa’nın daha seçkin seçmenleriyle yapılması gerektiğini söyleyen kararnameyi yürürlüğe koyar. Yasalar kullanılmaktadır ama yapılan darbedir. Bu kararname ile 3 milyon nüfuslu Fransa’da zaten 100 bin civarında olan seçmen sayısı 25 bine iner. İşte halkı sokağa döken seçme hakkına getirilen bu kısıtlamadır.

27 Temmuz’da Paris sokaklarında barikatlar kurulmaya başlamış, 28 Temmuz’da Belediye Meclisi işçilerin, öğrencilerin ve köylülerin eline geçmiştir bile. 30 Temmuz’da X. Charles tahttan indirilir. Geçici hükümet kurulur. Muhalefetin lideri La Fayette Milli Muhafız Birliği kumandanı, Casimir Périer de yeni Meclis Başkanı olur. Ancak yeni hükümet, yine bir hanedan üyesi olan Philippe’nin tahta geçmesini onaylar. O yüzden 1830 Temmuz Devrimi aslında Temmuz Monarşisi’dir ve bir taraftan daraltılan yurttaş hakları için verilmiş muazzam bir özgürlük mücadelesiyken diğer taraftan monarşide palazlanan burjuvaziye iktidarın kaptırılmasıdır.

Temmuz Devrimi’nde yurttaş aradığı eşitliği bulamaz ama Delacroix’nın resmi, özgürlük için ayağa kalkan bir halkı gösterdiği için Kralcılar açısından bir tehdittir. Philippe önce, tahta çıkışını da simgelediğini düşünerek Halka Yol Gösteren Özgürlük’ü satın alır ve Lüksemburg sarayına asar. Resmin tehdit unsurunun anlaşılması ise uzun sürmez. Philippe birkaç ay sonra dönüp dolaşıp resme baktıkça kötü bir kehanete bakıyormuş gibi geleceğinden endişe etmeye başlar. Bu yüzden resmi tamamen yok etmek ister. Delacroix araya girerek resmini geri alır ve teyzesine emanet eder.

Halka Yol Gösteren Özgürlük ancak 1848 Devrimi ile yeniden sergilenmeye başlayacak, 1855’te ise tekrar kaldırılacaktır. 1874’te, Delacroix öldükten yaklaşık 10 yıl sonra Louvre’daki yerini alacaktır.

Halka Yol Gösteren Özgürlük, yıl kaç olursa olsun halk düşmanlarının uykularını kaçırır. Çünkü resimdeki sokağa dökülmüş haklı mücadele tarihseldir ve buna paralel halkın gücünü anlatan kadın imgesi de kaynağını tarihten alır.

Delacroix’nın kadın imgesi 1789 Devrimi’nin ruhuyla çok alâkalıdır. İki hafta önceki yazıda,2 1789 ile birlikte oluşan toplumsallıktan ve yeni kurulan Cumhuriyet’te eski Roma, Antik Yunan hikayelerinin devşirilerek, Cumhuriyet’in imgelerine dönüştürüldüğünden bahsetmiştik. Özellikle 1793-95 yılları arasında, Cumhuriyet’in kavramları ele alınmış ve Özgürlük şaşırtıcı olmayan bir biçimde devrimin nihai alegorisi olarak öne çıkmıştır.3 Eşitlik ve Akıl da bir süre sonra Özgürlük ile birleşerek tek bir imgeye yerleşmiştir.

1789’un devrimcileri Özgürlük alegorisi için yine dönüp Roma’ya bakmıştır. Roma’da, Akıl Tanrıçası Minerva olarak betimlenen Özgürlük, aslında ilhamını Etrüsk mitolojisindeki Menerva’dan almıştır. Sonuçta, Fransız Devrimi’nin de kendi mitolojisini kurarken Akıl Tanrıçası’nı merkeze aldığını söylemek yanlış olmayacaktır.

Özgürlük alegorisinin tarihteki bu gezintisi, Roma ve Fransa’nın çeşitli dönemlerine ait mühür ve sikkelerde görülebilir. Yalnız 1789’daki betimlemenin Roma’dakinden önemli bir farkı vardır: Fransız Devrimi ile birlikte Minerva’ya garip bir başlık giydirilir. Delacroix’nın resminde de gördüğümüz bu kırmızı başlık Friglerden gelir. 1789 Devrimiyle İşçi sınıfı, Roma İmparatorluğu’nda özgür bırakılan kölelerin yeni statüsünü göstermek için verilen bu başlığı kendi kurtuluşu ile özdeşleştirmiştir. Özgürlük imgesinin başlığı yıllar içinde değişime uğramaya devam etmiş, 1848 yılında bu defa zaferin simgesi olarak kafasına yıldız ve defne yapraklarından taca dönüşmüştür.

Delacroix’nın resmindeki Özgürlük, hem Fransız Devrimi’nde işçi sınıfının kurtuluşu ile özdeşleşen kırmızı Frig başlığıyla, tek göğsünü açıkta bırakan Romalı kıyafetiyle bir tanrıçadır, hem de bir tanrıça olmanın uzağında, üstü başı pis, kollarının altından kıllar görünen, barikatları aşan sıradan bir kadındır.

Delacroix, Kardeşi Charles’a Eylül 1830’da yazdığı bir mektupta şöyle der: “Modern bir konu üstlendim, Bir Barikat… ve ülkeme zafer kazandıramasam da en azından onun için resim yapabilirim.”4 Aralık’taki başka bir mektubunda da tabloyu büyük ölçüde tamamladığından bahseder. Büyük ölçekli bir resim için Delacroix’nın hızlı çalıştığını ve devrimin ilk heyecanını resme yansıttığını düşünebiliriz.

Delacroix bir başka mektupta şöyle der: “…Benim gibi sıradan bir yaya, süpürge sopalarına bağlı demir parçalarıyla düşmanın üstüne yürüyen anlık kahramanlarla aynı düzeyde, bir mermiye hedef olma riskine girdi…“5 Delacroix’nın yaklaşımı bellidir, sıradan insan kahramanlaşmış ve o da sıradan insanlardan biri olarak üzerine düşeni yapmıştır. 

Halka Yol Gösteren Özgürlük, biraz da bu yüzden gerçektir. Deyim yerindeyse, dosta güven düşmana korku verir. Resimdeki tüm figürler alegoridir. Halkı temsil edecek şekilde öğrencilerden, işçilerden, köylülerden oluşan çeşitli figürler vardır. Bazı kaynaklar silindir şapkalı adamı sanatçının kendisini temsilen, çocuğu ise Viktor Hugo’nun aynı dönemi anlattığı Sefiller romanındaki Gavroche karakterinden ilhamla yaptığını iddia eder ama bu bilgiler doğru değildir. Söz konusu silindir şapkalı adam, samimi bir Cumhuriyetçi olup isyancılara kendi malzeme odasından tüfek sağlayan Théâtre du Vaudeville’in yönetmeni Étienne Arago’dur.6 Victor Hugo ise sefilleri 32 yıl sonra yazacak ve muhtemelen Delacroix’nın resminden etkilenecektir. 

Resimdeki çocuğun ayrı bir önemi vardır, çünkü çocuklar barikatlarda ilk taşı atanlardandır. Çoğu evsiz olan bu çocukların kimisi babasına fişek taşırken kimisi de direnişin ön saflarında öldürülmüştür. Resimdeki çocuk, hem çocukların çatışmadaki azımsanmayacak yerine işaret eder hem de isyan simgesi olarak giyilen siyah bere ile öğrencileri temsil eder. Fransa’nın umududur. 

Yerde yarı çıplak yatan figür, 1789 döneminde “baldırı çıplaklar (sans culottes)” lakabı takılmış devrimcilere göndermedir. 1789’da bir araya gelen Tiers Etat diye anılan halktan birçok unsurun ittifakı için Aydın Giritli eski bir yazısında şöyle diyor:

“Tiers Etat (Üçüncü Kesim) bir tür ittifaktır; burjuvazinin, kent ve kır zanaatkârlarının, devrimi sempatiyle karşılayan köylülüğün ve emekçilerin ittifakı… Sans culottes ya da baldırı çıplaklar ise, bu ittifakın devrimci mücadeleyi fizik anlamda da sürükleyen tabanını oluşturur. Devrimden azami faydayı elde eden, ama kitlesel radikalizme kuşku, hatta iğrenmeyle bakan zengin burjuvazi bu kategorinin dışında sayılır.”7

Devrimlerin sokak ittifakında burjuvaziye yer yoktur ama kurulan Meclisler’de ve seçmen tabanında etkindirler.

Diğer taraftan yerde yatan figür, Delacroix’nın, Medusa’nın Salı resmi için dostu Géricault’ya verdiği pozu da anımsatmaktadır. Aralarındaki dostluğun yanı sıra, romantik akımın ilerlemesiyle sonuçlanan sanatsal etkileşim de oldukça önemlidir. 

Théodore Géricault, 1818-19, Medusa’nın Salı resmi için Delacroix’nın model olduğu figür için eskiz.

Silindir şapkalının yanındaki işçi görünümlü ve kasketli adam, Delacroix’nın 1789 devrimine verdiği bir diğer selamdır. Figürün belindeki tabancayı taşıyan Fransız bayrağı renklerindeki mendil, monarşiye karşı kazanılan bir zaferin imgesi olarak devrimcilere atfedilir.8

Yerden doğrulmakta ve Özgürlük’e uzanmakta olan adam, üzerindeki bayrak renklerinden kıyafetiyle Fransız bayrağının kendisidir. Fransız Devrimi’nde David’in önerisiyle sopa kısmına lacivert gelecek şekilde oluşturulan bayrak, Bourbon Hanedanlığı döneminde beyaz bayrağa dönmüş ve 1830 ile üç renkli bayrak geri kazanılmıştır.

Halka Yol Gösteren Özgürlük, romantik akımın doruk noktalarından biridir. Romantizmin inişli, çıkışlı coşkusunun toplumsal kalkışmalarla yakından ilgisi vardır. Romantizmden bahsederken mutlaka söz edilmesi gereken bir diğer kişi, bu defa müzik alanından Beethoven’dır. 1830’u göremeyen Beethoven’ın 1824’te yazdığı son senfoni olan 9. Senfoninin Neşeye Övgü kısmının adını aslında Özgürlüğe Övgü koymak istemesi ama müdahaleye uğramış olması ayrıca manidardır. Neşeye Övgü’nün ünlü koral kısmını şuradan dinleyebilirsiniz.9

Bitirirken, Cumhuriyet’in tarihsel kaynakları hakkında fikir veren Türkiye’den bir örneği paylaşmak istiyorum. Cumhuriyet’in 10. yılı için yapılan bu resim ilhamını yine Özgürlük’ten almıştı.

Özgürlük, Menerva, Minerva ya da Fransa’nın ona verdiği isimle Marianna, iktidar sağlamlaştıkça duran ve koruyan figürlere, halkın ayağa kalkışıyla ileriye atılan devrimlere dönüşmüş.

Bugün ise yeniden anlam kazanmayı bekliyor.