Kıbrıs’ta masa yeniden kuruluyor 2026

ABD ve İran heyetlerinin İsviçre’nin Bürgenstock kasabasında toplandıkları haberlerini okurken, herkesin aklına farklı bir şeyler gelmiştir. Öncelikle çoğumuz, gelişmeleri buradan somut bir sonuç çıkıp çıkmayacağını, müzakerelerin İsrail ve Washington’daki güçlü uzantıları tarafından sabote edilip edilmeyeceğinin düşünürken, hatır sayılı bir bölüm insan da altın ne olur, dolar yükselir mi, faizler düşer mi, petrol ve gübre fiyatları nereye doğru gider diye aklından geçirmiştir.

Bununla birlikte, bu gelişmelere bakıp aklına Kıbrıs gelenlerin sayısı sanırım birkaç bini geçmez. Bunlar da ya Kıbrıslılar ya da benim gibi aklını Kıbrıs’la bozanlardır. “Daha 20 Temmuz’a bir ay var, neden Kıbrıs yazdın ki?” şeklindeki kaçınılmaz sorunun yanıtı burada işte.

Benim kuşağım anımsayacaktır. En az 40 yıl önce bir gofret reklamı vardı vurucu cümlesi “hiç aklımdan çıkmıyor ki” olan. O vesileyle reklamdaki muhteşem tiyatro oyuncusu Soner Ağın’ı da saygıyla anmış olalım.

Bürgenstock 2004 yılının Mart ayında Annan Planı müzakerelerinin yapıldığı yer. Uzun uzun arka plan anlatmayacağım. Merak edenler ayrıntılarına internetten bakabilir. Annan Planı şuydu, buydu, iyiydi, kötüydü tartışmasına da giresim yok. Şurası kesin, 1974’ten sonra Kıbrıs’ta bir çözüme en çok yaklaşıldığı noktaydı. Üzerinden 22 yıl geçti gitti. O sürede Crans Montana gibi başka yakınlaşma girişimleri de yaşandı. Sonuç vermediklerini biliyoruz.

Şimdi Kıbrıs’ta masanın yeniden kurulacağına dair güçlü alametler var. BM’nin Kıbrıs Özel Temsilcisi Maria Angela Holguin taraflar arasında mekik dokumayı sürdürüyor. BM Temsilcisi Holguin’in Ankara, Atina, Brüksel ve Lefkoşa’nın her iki yakasındaki görüşmeleri, Temmuz sonu veya Ağustos başında yapılması beklenen genişletilmiş toplantı öncesinde tarafların pozisyonlarını netleştirme süreci olarak değerlendiriliyor.

Teker teker gidelim. Genişletilmiş toplantı ne demek? Burada sihirli formül “5+1”. Adanın, daha doğru bir deyimle, 1960 Kıbrıs Cumhuriyeti’nin üç garantörü olan Birleşik Krallık, Türkiye ve Yunanistan ile adadaki iki halkın temsilcileri Birleşmiş Milletler arabuluculuğunda görüşecekler.

Türkiye’nin bir süre bu formüle karşı çıktığı söyleniyordu ama görünen o ki formata yönelik o itiraz ortadan kalkmış. Bu formatın bir denemesi 2021’de Cenevre’de gayrı resmi konferans şeklinde yapılmıştı.

Buradan şu çıkar, bu çıkmaz diye ahkam kesmeden önce meselenin bugün bulunduğu noktaya bir göz atmakta yarar var. 

Yeni bir görüşme turu eşiğinde Kıbrıs’a baktığımızda ne görüyoruz? Bir kere, zaman zaman artan politik gerginliğe karşın sıcak çatışma yok. Oysa hemen karşı kıyıda İsrail her gün 30-40 Lübnanlıyı kayıtsızca katlediyor, köyler kasabaları haritadan siliyor, Beyrut’u hafta da bir bombalıyor. Filistin’de süren soykırımı hatırlatmak dahi gereksiz.

Kıbrıs’ta çatışma olmaması, can kaybı yaşanmaması bir yandan çok iyi ama bir yandan da uluslararası ve yerel aktörleri harekete geçmeye zorlamadığı, konuyu dünya medyasının manşetlerine taşımadığı için kötü.

Peki Kıbrıs’ta kimin hızlı bir çözüme ihtiyacı var? İşin doğrusu hiç kimsenin. Çözümsüzlükten en çok zarar görenlerin Kıbrıslı Türkler olduğuna kuşku yok ama şimdi çözüm için kollarını sıvamış görünen devletlerin en son dert ettikleri şey onları rahatlatmak.

Çok bilinen ama az söylenen bir gerçeği yineleyerek başlayalım. Kıbrıs Türkiye bakımından askeri -hatta alçak gönüllü olmayalım- diplomatik bir başarının yarım yüzyılda adım adım nasıl fiyaskoya dönüştürüldüğünü gösteren bir ders niteliğinde. 

Göreli askeri gücün her şeye  yetmediğinin de güzel bir göstergesi. Kendi halkını insan yerine koymayan, kendi ülkesine kupon arsa muamelesi yapan, kendi doğal ve beşerî kaynaklarını heder eden bir devlet anlayışı, deniz aşırı bir toprakta farklı bir performans gösteremez. Yarım yüzyıllık deneyimin Kuzey Kıbrıs’ta ortaya koyduğu tablo tam da budur.

Akepe’yle başlamış bir süreçten söz etmiyoruz ama Kuzey Kıbrıs’ın getirildiği ahlâkdışı nokta, utanmayı bilenler için utanç vericidir. Bu sözüm Kıbrıs’a bakınca Doğu Akdeniz’de ileri bir jeopolitik adım ve fethedilmiş bir toprak parçasından başka bir şey göremeyenler için de geçerlidir.

Mehape’nin ara ara depreşen sayıklamalarına karşın Akepe rejiminin Kıbrıs’ın kuzeyini resmen entegre veya ilhak etmeye niyeti yok. Böyle çok iyi. Mafyası, müteahhitleri, sahte diploma üreticileriyle yuvarlanıp gidiyorlar. Kaldı ki, uluslararası ortam ve Akepe’nin Batı’ya yanlama zorunluluğu da buna engel.

Türkiye’deki sermaye diktatörlüğü, Kuzey Kıbrıs’a elde tutulduğu sürece etinden, sütünden yararlanılacak, zamanı geldiğinde de pazara çıkartılıp uygun bir bedelle satılabilecek ya da değiş-tokuşa konu edilebilecek bir meta gözüyle bakıyor. Ne adaya ne de insanına yönelik bir bağlılıkları, sempatileri, empatileri var.

Şimdi yeniden kurulan masaya koşturmalarına da bu açıdan bakmak gerekiyor. 

Kıbrıslı Türkler yine çok umutlular ama o masanın kurulması otomatik bir çözüm garantisi teşkil etmiyor. Kıbrıs’taki müzakere pratiğinin tarihine bakınca aklıma hep aynı film geliyor. İsmi dilimize “Asi Gençlik” diye çevrilen filmde gençler arabalarını bir uçuruma doğru sürerler, araçtan uçuruma en yakın noktada atlayan sürücü oyunu kazanır hani. Sanırım buna “Chicken” oyunu deniyor. Erken atlayan “korkak tavuk” oluyor.

Meslek yaşantım boyunca tanık olduğum her Kıbrıs görüşmesinde tekrarlanan “masadan ilk kalkan taraf olmamak” teranesini dinleyeceğiz yine.

Yalnız Kıbrıs sorunu bağlamında bu denklem işlemiyor. Çünkü Rum tarafının masadan kalkmakla yitireceği bir şey yok. Türk tarafı ise masada uzun kalınca en fazla kısa süreli bir alkış elde ediyor. Benim izleyebildiğim kadarıyla Kıbrıs Türk tarafında tarihsel anlamda bir Türk tezi olan “federasyon”da ısrar ettiği için cahil-cühela takımı tarafından hain ilan edilen Erhürman-CTP kanadı bu kez bu tehlikeyi algılamış görünüyor. Daha açık bir deyişle, olası bir uzlaşmanın Kıbrıs Rum halkınca reddedilmesi halinde Kıbrıs Türk halkının kendi yoluna gitme hakkı doğması gerektiğinde ısrarlı olacakları söyleniyor. Şimdilik bunları bir kenara yazıp kamera açısını genişletelim.

Kıbrıslıların ve benim gibi aklını Kıbrıs’la bozmuş olanların mutlaka mücadele etmeleri gereken tehlikeli bir sendrom var. O da, “Kıbrıs sorunu”nun adeta bir turşu kavanozu içinde, sabit atmosfer koşullarında  yaşandığını sanmak. O kavanoz içerisinde önerilecek formülleri “çözüm” zannetmek.

Ortadoğu her zaman çok karışık. Ancak şu andaki durum gerçekten ciddi kırılmalara işaret ediyor. Gerileyen, zayıflayan bir ABD hegemonyası ve kuduran bir İsrail gerçeğiyle yüz yüzeyiz. İran çok sarsıcı bir değişiklik olmazsa artık bölgede belirleyici bir güç konumuna geldi. Tahran’ın etkisi öyle Batılıların ve onların yerli papağanlarının ileri sürdükleri gibi “vekil güçlerin” filan çok ötesine uzanmış durumda. ABD’den kazık yiyen bölge rejimleri tam bağımsız olmasa da  özerk ortak güvenlik mekanizmaları arayışındalar.  Peki bunların Kıbrıs’la ne ilgisi var?

Her ne kadar Kıbrıslı Rumlar ve Türkler üzerlerine pek alınmasalar da, Kıbrıs Avrupa’da filan değil, basbayağı Ortadoğu’da bir ada. Bölgedeki gelişmelerden etkilenmeme olasılığı yok. Bunu son iki İran-ABD/İsrail savaşında da deneyimledik.

Adanın her iki yakasında da “Avrupa aşağı Avrupa yukarı” geyiğine herkes bayılıyor ama örneğin, Kıbrıslı Rumların Rusya ile kültürel yakınlıklarına, AB’nin hatta NATO’nun çatışmaya tam boy dahil olmasına rağmen Avrupa’daki Rusya-Ukrayna savaşı adada büyük bir sarsıntı yaratmadı. Buna karşılık Ortadoğu gelişmeleri çarşıyı eni konu karıştırdı.

Bir kere Kıbrıs’ın kucağında artık ciddi bir İsrail sorunu var. Üstelik yerli yarım akıllılarının bilerek veya bilmeyerek Güney’le sınırlı tuttukları bir mesele değil bu. İsrail sermayesi Kuzey’de boy gösteriyor. Sonra bırakalım İran savaşını, Lübnan-İsrail ilişkilerinde, Lübnan-Suriye ilişkilerinde yaşanacak her gelişme Kıbrıs’ı etkiliyor. Önümüzdeki yıllarda da etkilemeye devam edecek.

Şimdi kamerayı yeniden yakınlaştıralım. Kıbrıs’ta öngörülen, ideal denilen çözümün ana hatlarında ne var? AB üyesi, birleşik, NATO’ya üye ya da büyük ölçüde entegre bir Kıbrıs. Bölgedeki değişim, çatışmalar ve gerçeklerle birlikte yukarıdaki çözüm unsurlarını sıraladığımızda çok istikrarlı, güvenli ve sorunlarını çözmüş bir Kıbrıs’ın ortaya çıkacağını kim söyleyebilir?

Kıbrıs’ta masa kuruluyormuş. Soruna çözüm aranacakmış. Ne güzel!

Emperyalizmin Ortadoğu’ya saldırmaya devam etmek için ilave bir tramplen olarak kullanacağı, Britanya üslerinin yanına ABD, Fransa ve önünde sonunda NATO üslerinin ekleneceği Kıbrıs’ta halklar güven içinde mi yaşayacak? Şu anda bulunacak “çözüm” Ada’yı, İsrail’in artçılığı görevini üstlenecek dev bir NATO üssüne dönüştürmekten başka bir işe yaramaz.

Hepimiz biliyoruz ki, içinde NATO’nun geçtiği bir cümleden insanlık için de Kıbrıs için de hayırlı bir sonuç çıkmaz.