Enver Gökçe ve fakülte 2025

Enver Gökçe’nin yaşamı, sanat anlayışı ve şiiri üzerine çokça yayın yapıldığından, onun “fakülte”sinden bir anma yazısı çerçevesinde söz etmek istiyorum. Mustafa Kemal Atatürk’ün adını verdiği Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, 1935’te kurulmuştur. Genç Cumhuriyet’in ihtiyaç duyduğu bilim dallarında uzmanların yetiştiği bu fakülteye 1940’larda giren Enver Gökçe’nin, gerek o dönemin Ankara’sındaki aydınlardan, sosyalistlerden etkilenmişliği gerekse yükselen gerici-faşist harekete karşı Türkiye Gençler Derneği’ni örgütleyerek ilerici öğrenci hareketini yönlendirmesi bakımından “fakülte dönemi” özel bir öneme sahiptir. Burada Halkbilimi Hocası Pertev Naili Boratav’la çalışarak “Eğin Türküleri”ni derlemiş ve halk kültüründen, edebiyatından yararlanarak şiirler yazmaya başlamıştır. Bu okulun o yıllarda müdürü ve İngilizce Hocası olan Saffet Korkut’la çok nitelikli diyalog kuran Enver Gökçe, hocasının ölümünden çok etkilenmiş ve “1909-1946” başlıklı şiirini yazmıştır.

            1909-1946

Bir Saffet Hoca vardı dost bağında

Hürriyet yoktu sağlığında

Gün geldi gitti incecikken

Yiğitken, güzelken, gencecikken.

Şimdi ne kadar dost varsa arkasında

Hasatçı, öğrenci, öğretmen

Ne kadar gül varsa toprağımızda:

Daldırma gül, ak gül, gonca gül;

Ne kadar sevgili varsa arkasında:

Tiyatro, iş, kitap, şiir, marş

Yanar yanar ağlaşır cümlesi,

Çoban ateşi hatırasında.

Gavur müslüman demezdi

“Kendisi için bir şey istemezdi”

Yatak ölümü beklemezdi”

Gitti vadesiz, gencecikken

Yiğitken, güzelken, incecikken

Ölüm, adın kalleş olsun!

Bu şiirde “Kendisi için bir şey istemezdi” denen Saffet Hoca’nın Anadolu halkına, onun çocuklarına ne kadar değer verdiğini, Enver Gökçe’nin yakın arkadaşı, okuldaşı, yoldaşı ve daha sonra büyük halkbilimci olan İlhan Başgöz Hocamız şöyle anlatır: “Saffet Hoca müdür. Dağ gibi bir kadın. İngiltere’de okumuş. Tam halkçı kadın. Anlattım. Benimle uzun boylu konuştu. ‘Neredeydin peki iki aydır?’ diye sordu. ‘Hocam dedim, böyle böyle…’ ‘Peki’ dedi, ‘ailen kimdir, neredesin, nasıl okuyacaksın?’ Ben anlattıktan sonra: ‘Evladım, biz senin gibi halk çocuklarına yardım etmeyeceğiz de kime yardım edeceğiz?’ dedi. ‘Sen git, hasta olduğuna dair  herhangi bir doktordan bir rapor al. Ben sana iki aylık bursunu da verdireceğim. Dil Tarih’te öğrenci olacaksın.”

1935-1945 arası on yıl, DTCF’nin gerek akademik kadrosunun gerekse öğrenci profilinin güçlü olduğu yıllar. 1930’lı yıllar Avrupa’da, özellikle Almanya’da faşist iktidarın baskıları sonucu üniversitelerden atılan, ayrılan hocaların bir kısmı Türkiye’ye gelir. DTCF’ye gelenler değişik bilim dallarında başarılı çalışmalara imza atarlar. Bilimsel çalışmalar ve akademik eğitim güçlenir. Bu dönemde Türk Dili ve Edebiyatı Bölümünde Tahsin Banguoğlu, Pertev Naili Boratav, Abdulbaki Gölpınarlı, Ferit Kam, İbrahim Necmi Dilmen, Necmettin Halil Onan gibi çok değerli hocalar görev yapıyorlar. Enver Gökçe ve İlhan Başgöz gibi Anadolu çocuğu olan öğrencilerin bu dönemde DTCF’de okumalarının iki avantajı var. Birincisi, Halkbilimi Kürsüsü Başkanı olan Pertev Naili Boratav Hoca, bir arşiv oluşturmaya başladığı için öğrencileri Anadolu’dan derlemeler yapmaya gönderiyor. Ankara’ya gelen Âşık Veysel gibi halk ozanlarını Hergele Meydanı’ndaki hanlardan, otellerden alıp okula getiriyorlar. Onların cönkleri varsa fakülteye satın aldırıyorlar. İkincisi de, Ahmet Kutsi Tecer’in yöneticisi olduğu Ankara Halkevi adına çıkan Ülkü Dergisinde çalışıyorlar. Enver Gökçe ve İlhan Başgöz de burada ücretli çalışan öğrenci oluyorlar. Hem şiirleri, araştırmaları yayınlanıyor hem de okul harçlıklarını kazanıyorlar. 

DTCF’de ilerici öğretim üyelerine yönelik ilk baskı 1942’de gerçekleşiyor. Sosyal psikoloji alanında doktorasını yaparak fakültede göreve başlayan Muzaffer Şerif Başoğlu, “komünist” suçlamasıyla şikayet ediliyor ve Sefer Aytekin, Asım Aşkar gibi arkadaşlarıyla birlikte ne yazık ki hapse atılıyor. Bu olay, fakültede ve ülkede tepki toplayınca iki ay sonra serbest bırakılıyorlar. İsmet İnönü kendisiyle görüşerek Sosyal Psikoloji Bölümünü kurup başkan olmasını öneriyor. Ancak, o bunu kabul etmeyip yurt dışına gitmeyi tercih ediyor. Onu DTCF’den alarak Esenboğa Havaalanı’na bir kış günü götürüp uğurlayanlar arasında Enver Gökçe de vardır ve yanık sesiyle “Gurbete gidişimdir oy nanay nay…” türküsünü söyler.

II. Paylaşım Savaşı’nda Almanların Sovyetler Birliği’ne savaş açarak ilerlemesinden cesaret alan Türkiye’deki faşist hareket, güç gösterisine başlıyor. Böylece Türkiye’deki aydınlanma ve modernleşme hareketi, devlet yönetiminde kan kaybetmeye başlıyor. Bu dönemde Şükrü Saraçoğlu hükümetinin etkili olduğu biliniyor. CHP içindeki devlet yatırımlarıyla ekonomik kalkınmayı, kültürel gelişmeyi sağlamak isteyen kanat geriliyor. ABD ve diğer kapitalist-emperyalist devletlerle işbirliği yaparak savaş ekonomisinde sermaye birikimi sağlayan Türkiye burjuvazisinin güçlenmesini amaçlayan kanat, daha sonra Demokrat Parti’yi kurarak yönetime geliyor. Bu değişim sürecinin bir yansıması olarak 1946’dan itibaren DTCF’deki aydınlanma atmosferi de kaybolmaya başlıyor. Bunun en büyük nedeni, İkinci Paylaşım Savaşı biter bitmez Türkiye egemenlerinin ve siyasi iktidarın çubuğu ABD’den yana bükmeleridir. İkili anlaşmalar bu dönemde başlıyor ve 7 yıl kadar ülkenin eğitim, bilim ve kültür bakımından gelişmesine büyük emek veren Hasan Ali Yücel Milli Eğitim Bakanlığı’ndan, İsmail Hakı Tonguç da İlköğretim Genel Müdürlüğünden alınıyor ve böylece Köy Enstitülerine ilk darbe vuruluyor. Bu darbenin sonrasında DTCF’de de cadı kazanı kaynatılıyor ve Enver Gökçe’lerin hocası olan Pertev Naili Boratav başta olmak üzere fakültenin ilerici sosyologları Niyazi Berkes, Behice Boran hakkında soruşturma başlatılıyor. Bu süreçte Enver Gökçe’nin de aralarında olduğu 107 öğrenci, hocalarını destekleyen bir açıklama yapıyorlar. 

Türkiye’de Amerikan emperyalizminin, faşist hareketin kol gezmeye başladığı dönemde ilerici, devrimci gençliği örgütleyerek sömürüye, gericiliğe karşı mücadeleyi başlatan Enver Gökçe ve arkadaşları, 1947’de Türkiye Gençler Derneği davasından yargılanırlar. Ankara Cezaevindeki Şevki Akşit ve Mehmet Kemal’le fotoğrafları, DTCF’deki öğrenciliğinin son yılından kalmadır ve o yıl mezun olur. Enver Gökçe, bu dönemin atmosferini, “Fakültenin Önü” şiirinde şöyle işler:

           Fakültenin Önü

Fakültenin yanı demirden köprü

Fakültenin önü bir sıra kavaktı

Biz bir garip yiğit kişiydik

Bütün hürriyetler bizden uzaktı

Faşistler camlara yürüdüler

Kürsüleri kırdılar, höykürdüler

Tığ teber şahı merdan

“Tanrı Dağı kadar Türktü bunlar

Hira Dağı kadar müslüman.”

Ve de kanlı bıçaklı düşman

……………………

……………………

Gökler ışıyordu yer yer

Ortalık ala şafaktı.

O dönemin “bir garip yiğit kişisi” olan Enver Gökçe, ne yazık ki ömrünün geriye kalanında da bu “gariplik”ten kurtulamamıştır. Bu Türkiye işçi sınıfı ve sosyalist hareketimizin bir ayıbıdır. Dolayısıyla eşitlik ve özgürlük mücadelesine bilimiyle, sanatıyla ve alınteriyle emek verenlerin değerini bilmemiz ve hayattayken bu insanları “garip” bırakmamamız gerektiğini de onun yaşamından, sanatından öğrenmek düşer bize. 

Enver Gökçe’nin mezuniyetinden 30 yıl sonra öğrencisi olduğum DTCF’de, bizim dönemimizde de öğretim üyeleriyle öğrenciler baskılanıyordu. 1940’lı yılların öğrencilerinden olup Enver Gökçe’leri zor duruma sokmaya çalışan Zeynep Dengi, 1949’da evlenince Zeynep Korkmaz olan hoca, 1948’de okulda asistan iken, büyük halkbilimci Pertev Naili Boratav Hoca’nın ve arkadaşlarının fakülteden atılmaları için ifade vermiştir. O dönemdeki faşist tavrını daha sonraki yıllarda da sürdürmüş, birçok ilerici öğretim üyesine ve öğrencisine baskı uygulamıştır. Türk Dili ve Edebiyatı Bölümünde onun gibi gerici-faşist öğretim üyelerinin karşısında Mustafa Canpolat, Semih Tezcan, Kemal Ateş gibi hocalar da ilerici damarın sürdürücüleri olmuşlardır. 

Fakültedaşı olmaktan onur duyduğum Enver Gökçe’nin eşitlik ve özgürlük mücadelesiyle toplumcu gerçekçi şiirini selamlıyorum.