Bir hilenin tanığı olmak

Kimi resimler hiç eskimez. İçerdiği anlam sürekli yenilenir, gündelik hayatımıza katılarak bize eşlik eder. Sanatçının insanlık sahnesinde görüp konu ettiği dramatik anlardaki büyük çelişkiler, insanın ortak eylemini anlatan açık hikâyeler gibidir. Eserde bir yanda sanatçının duyuşundaki benzersiz öz deneyim, bir yanda eseri bütünleyen kolektif bakış sergilenir. Michelangelo Merisi Caravaggio’nun Hilebazlar’ı böyle bir tablodur.

Caravaggio’nun bakışındaki görme iradesi kesinlikten doğar. Kendinden önceki resim geleneğinde işlenecek karakterlerin özellikleri, karakterlerin tuvale yerleştirilme planı belli bir şemaya, kilise protokolünün değerlerine göre biçimlenirken Caravaggio bu değerlerin dışına çıkmış, resimlerinde sokak çocuklarını, sıradan insanları, hayatın gerçekliğini işlemiştir. Yerleşik resim programındaki yüksek sınıfa ait eski hikâyeleri yoksul halka aktarır. Karakterlerinin her birini kendi içindeki aydınlıkla karanlığı karşı karşıya getirerek biçimler. Kişilerin yüzleri genellikle birbirlerine dönüktür ve karşıtlık ilişkilerini birbirleri içinde değerlendirir. Karşıtlıklardaki keskinliği ışık gölgenin keskinliğiyle ortaya çıkarır. 

Hilebazlar’ın dramatik etkisini de sahnedeki mizansenle, ışığın etkisiyle, yüzlerdeki canlılıkla kurar ressam. Diyagonal aks üzerine şekillenen resimde, ön ve arka kontrastı oluşturan iki figürü bağlayan cepheden verilen figürün yüzünün yarısı kapatılmıştır. Bu onun karanlık tarafını vurgular. Soldaki aydınlık yüzlü karakter hile yapıldığının farkında değildir. Karşısındaki gencin yüzüyle kendi yüzü biçim olarak aynı, anlam olarak tam karşıtıdır.

Ressam, izleyiciyi, hilenin tanığı olarak sahnenin bir parçası yapar. Masumiyeti temsil eden soldaki karakterin bilmediği hileyi izleyiciyle paylaşır. İzleyicinin bildiği ama sahnedeki kişilerin bilmediği bir hiledir bu.

Yılmaz Güney’in Seyyit Han filmindeki köy meyhanesi sahnesinin plan kuruluşu Caravaggio’nun ‘Hilebazlar’ tablosuna benzer. Seyyit Han’daki kumar masasının sol tarafındaki karakter, Hilebazlar tablosunun sol bölmesindeki karakter gibi hile yapıldığının farkında değildir. Filmde masanın sağ tarafındaki iki kişi ile ayaktaki, hilenin ortağıdır. Buradaki hilenin tanığı, meyhaneciyle filmin izleyicisidir.

 

Yılmaz Güney edebiyatında da sinemasında da dramatik etkiyi varlığın doğasındaki karşıt noktaların kesişmesi ve çatışmasıyla kurar. Varlığın iç dünyasında barındırdığı töze yönelik bilgiyi, onun karanlığıyla yüzleşmesiyle aktarır. Karakterin bir yönünü aydınlatırken en az bir yönünü karanlıkta bırakır. Her türlü ayrıntı bu teknik çözülmeyle konuşmaya başlar. İşaret ettiği çelişkiler, dolaysız biçimde gerçekliğini gözler önüne serer böylece.

Caravaggio’nun da Güney’in de sanatlarının motivasyonu adaletsizliğin, sosyal eşitsizliğin gözler önüne serilmesi yönündedir. Hile karşımızdadır. Hileyle birlikte gerçeği bir türlü göremeyen kişi de oradadır. İzleyiciye “Artık görmezlikten gelmeyi bırak!” mesajıdır iletilen.

Hileye tanık olmak, siyaset sahnesinde her gün yeni hilelerin gerçekleştiğini görmek sorumluluk sahamızı genişletir böylece.