Çürüme ve bencillik 2025

Pek çok insanın yazının başlığına bakınca okumadan geçeceğini biliyorum, bu sevimsiz meseleden hepimiz çok bunaldık. Ama gözlerimizi kapattığımızda gerçeklik kaybolmuyor ve Kemal Okuyan’la geçtiğimiz pazartesi soL TV’de yaptığımız çürüme konulu tartışmanın sürdürülmesi gerektiğini düşünüyorum.

Söz konusu tartışmada da değindik, bencilleşme ile toplumsal çürüme arasında çok güçlü bir ilişki var. Kendi adıma bu ikisinin ayrı olgular değil aynı olgunun (sırasıyla) bireysel ve toplumsal yönleri olduğunu düşünüyorum.

Açayım…

Kapitalizm, üç yüz yıl gibi insanlık tarihinin tamamı söz konusu olduğunda göz açıp kapayana kadar geçen bir sürede insan emeğinin üretkenliğini, milyonlarca yıllık tarihin tamamında yaşanandan daha fazla artırdı. Bu eğilim başlangıcındaki sanayi devrimi sırasında çok hızlı olmakla beraber, devamında da sürdü ve eşitsiz biçimde de olsa dünyanın tamamına yayıldı, yayılmaya devam ediyor. Gerçekten de, Marx ve Engels’in Komünist Manifesto’da saptadığı üzere sermayedar sınıf “üretim araçlarını devrimci bir biçimde dönüştürmeden kendi varlığını sürdüremiyor.”

Bu yaratılan zenginliğin sadece sermaye sınıfının elinde kalması, orta sınıflar ve emekçi sınıflarla hiç paylaşılmaması, zenginliğin kaynağı olan kâr, üretilen metaların piyasada satılması sonucunda elde edildiği için zenginlik artışını da frenleyecek büyük bir krizle sonuçlanırdı. 1929 yılında yaşanan Büyük Buhran bu zorunluluğun ekonomik tecrübesi olmuştu, Sovyetler Birliği’nin varlığı ise Birinci Dünya Savaşı’ndan itibaren bu çelişkinin nasıl bir sistemik tehdit yarattığını gösteriyordu.

Kapitalistler zor öğrenir. Önce bir dünya savaşı daha çıkarttılar ve sosyalizmin yarattığı sistemik tehdit Berlin’e kadar dayandı. Devamında kapitalizmin merkezindeki emperyalist ülkelerde devlet müdahaleleri yoluyla emekçi sınıfların yaşam koşullarında gözle görünür bir iyileşmenin sağlandığı “refah devleti” dönemine girildi. Bunu yaklaşık on yıllık bir faz farkıyla, Türkiye, Arjantin gibi ikinci kuşak kapitalist ülkelerde de bir sanayileşme atılımının ve emek üretkenliğinde ciddi artışların yaşandığı “planlı kalkınma” yılları takip etti. Tüm bunların sonucunda, 1970’lerin ortalarından itibaren sermayenin neoliberal karşı saldırısı başladığında birinci kuşak kapitalist ülkelerde toplumun neredeyse tamamı, ikinci kuşak kapitalist ülkelerde ise önemlice bir kısmı “insanca” olarak tanımlanabilecek bir refah düzeyinde yaşar hale gelmişti.

Neoliberalizm bu eğilimi kısa sürede tersine çevirip emekçi sınıfları mutlak anlamda yoksullaştırmadı; bu hem bir siyasi felaketle hem de piyasa küçülmesinden kaynaklı ekonomik krizle sonuçlanırdı. Yapılan şey, zenginlik artışı sürerken sermayedar sınıf dışındaki sınıfların bu artıştan aldığı payın düşürülmesi ve bunun sonucunda ortaya çıkacak olan talep eksikliğinin de sıradan insanlar borçlandırılarak kapatılmasıydı. İşçi sınıfı 19. ve 20. yüzyıl boyunca büyük mücadeleler sonucunda, egemen sermayedar sınıfı defalarca yenilgiye uğratıp köşeye sıkıştırarak elde ettiği ekonomik (ve siyasi) hakların çoğunu yitirdi, kalanları da her geçen gün yitiriyor; ama geçmişte hakkı olan şeylerin bir kısmını da içeren çok daha büyük bir meta yığınına (ücreti yetmiyorsa borçlanarak) müşteri oluyor.

Sadece Türkiye’de olanların bazılarını sayalım: İlk ve ortaöğretimde devlet okullarında eğitimin kalitesizleştirilmesi ve kaliteli bir eğitimin ancak özel okullarda, hatta özel okulların bile görece pahalılarında alınabilir hale gelmesi; şehir içi ve şehirlerarası ulaşımda kamusal hizmetin tamamen piyasalaştırılması ve işçi sınıfının sadece işe ulaşımının gelirinin önemli bir kısmını götüren bir masrafa dönüşmesi; askerliğin erkekler için hep beraber yapılan bir “vatan hizmeti” olmaktan çıkıp parası olanlardan nakdi, olmayanlardan angarya yoluyla ayni biçimde alınan bir vergiye dönüştürülmesi…

Bu dönüşümün kabullenilmiş olması sermayedar sınıf açısından muazzam bir başarı ve bu başarı ancak insanların genel dünya görüşünde bencilliğin bir erdem haline getirilmesi ya da en azından doğallaştırılması, normalleştirilmesiyle mümkün olabilirdi. Zira haklar toplumsaldır, eğer refah doğuştan sahip olunan bir haksa, insan buna toplumun bir parçası olduğu için hak kazandığını da bilir. Ama insan her ihtiyacını satın alıyor, yani “parası kadar” yaşıyorsa, sahip olduğu (ya da olmadığı) refah yine mevcut toplumsal gelişkinlik düzeyiyle alakalı olsa da, kendisini toplumun bir parçası değil izole bir birey olarak görür.

Toplumsallığının bilincinde olan insandan kendisini yalnız ve izole bir birey zanneden insana geçiş kendiliğinden olamazdı ve bu dönüşümün yukarıda özetlediğimiz maddi tarafını özelleştirme ve piyasalaştırma hamleleriyle gerçekleştirebilmek için egemen ideolojide de büyük bir değişiklik yapmak gerekliydi. 1970’lerin ortalarından itibaren neoliberalizmin yükselişiyle eşzamanlı olarak “insan özünde bencildir” tezinin tüm bilim ve sanat dalları tarafından papağan gibi tekrarlanan bir dogmaya dönüştürülmesi, bunu sorgulayan herkesin önce naif ve idealist, nihayetinde de bilim karşıtı ilan edilmesi tesadüfen ya da sadece “madde son tahlilde düşünceyi belirlediği” için olmadı. Hem güncel ideolojik üretimle hem de insanlığın bilim, sanat ve felsefe geçmişinde bu tezi savunan örneklerin (örneğin Nietzsche) seçilip yeniden ve güçlü biçimde dolaşıma sokulmasıyla, zaten her durumda büyük ölçüde “akıllı tasarım” olan egemen ideolojiye kapsamlı ve planlı bir müdahale yapıldı.

Sermayedar sınıfın her başarısı, kapitalist toplumsal düzenin her olgunlaşma adımı belki bazı mevcut çelişkileri aşar ya da önemsizleştirir ama mutlaka yeni çelişkiler yaratır. Neoliberalizmin kapsamlı metalaşma hamlesi hem meta üreten sektörlerde hem de bu metaların satın alınabilmesi için kredi veren finans sektöründe kâr oranlarının düşme eğilimini bir süreliğine erteledi. Ama bu aynı zamanda (başka pek çok yeni çelişkinin yanı sıra) ekonominin toplumsal niteliğinde ve bireyin her açıdan toplumsallığında büyük bir seyrelmeyle sonuçlandı. Kapitalist dünyanın Türkiye dahil büyük bölümünde artık insanlar sokakta yan yana yürüdükleri insanlara olumlu anlamda herhangi bir duygusal, düşünsel ya da ideolojik bağlanma hissetmiyor ve bencillik yaparken yanlış bir şey yaptığını değil, “oyunu kuralına göre oynadığını” düşünüyor.

Toplumsal çürümenin kaynağı bu. Bundan sonrasında, çürümenin ve bencilliğin hangi biçimler alacağı toplumun birikmiş kültürel kodlarıyla ve bireysel refah düzeyiyle alakalı oluyor. Örneğin Batı Avrupa’da her yıl çok sayıda yaşlı insan evinde yalnız ölüyor ve bu durum günler sonra cesedi çürüyüp kokmaya başladığında fark ediliyor ya da Türkiye’de insanlar trafik kurallarına sadece kendi faydalarına olduğunda uyuyor ve uyulmasını bekliyor.

Uzunca anlattık ama tekrar etmekte fayda var. Bunun sebebi tek tek insanların mayasının doğuştan bozuk olması değil. İnsanların tamamının içinde yetiştiği ve insanlaştığı toplumsal maya bozuk, çürük ve bunun sebebi üretim olanaklarını elinde bulunduran sermayenin özel mülkiyet niteliği. Bu nitelik onu zorunlu olarak antisosyal yapıyor ve bu antisosyallik, hem herkes toplumun en varsıl, zengin ve güçlü bireylerini kendisine örnek almaya çalıştığı için tüm topluma kendiliğinden yayılıyor, hem de insanlar mevcut toplumsal düzeni sorgulamasın diye egemen ideoloji kanalıyla insanlara “belletiliyor.”   

Ama tüm bu tespit silsilesi, her ne kadar doğru olsa da kendi başına faydasız; zira ömrünü doldurmakta olan herhangi bir toplumsal düzen kendisi çürürken insanları da çürütür ve düzenin çürümüşlüğü yıkılmasını kolaylaştırırken toplumun çürümüşlüğü onu yıkacak kolektif iradenin oluşmasını zorlaştırır. Bunun sonucunda bir toplumsal altüst oluş yaşandığında bu devrimle sonuçlanmayabilir; kapitalizm kendisinden çok daha geri bir toplumsal düzene doğru da yıkılabilir ya da mevcut toplumsal çürümenin yıkıntılarından ırkçı ya da dinci faşizm gibi, antisosyal bir ahlakı herkese dayatıp sermaye egemenliğini çok daha dokunulmaz biçimde yeniden kuracak kanlı bir rejimler dizisi yükselebilir.

Bu yüzden insanlık devrimci bir kolektif iradeyi ve ahlakı bugünden, içinde yaşadığımız çürümenin karanlığında ve o karanlığa rağmen kurmayı başarmalı.

Bu ahlak ancak insanlığın yoksullar ve zenginler, sermayedarlar ve işçiler, burjuvalar ve proleterler biçiminde bölünmüş olmasını birbirini tamamlayan değil, çelişkili ve aşılması gereken bir diyalektik olarak görerek, yani somut ve devrimci bir gelecek kurgusunun etrafında örgütlenerek kurulabilir.

Marksizm bunu söylüyor. İşimiz de budur.