ABD, İran Cumhurbaşkanı’nın New York’tan ülkesine dönüşünü engellemek istiyor 2026

İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, BM Genel Kurulu’na katılmak üzere salı günü İran hükümetine ait Airbus tipi uçakla New York’a geldi. Ancak ABD Hazine Bakanı Scott Bessent’in açıklamalarından sonra İran heyetinin dönüş yolculuğunun nasıl gerçekleşeceği ayrı bir diplomatik meseleye dönüştü. Bessent Fox News’e, İran’ın dış hat uçuşlarının yüzde 80 ila 90’ının yeni ekonomik baskı nedeniyle durduğunu söyleyerek, “İranlı BM temsilcilerinin eve nasıl döneceklerinden emin değilim” dedi.

Burada önemli bir ayrıntı var: Bessent şu ana kadar Pezeşkiyan’ın uçağının New York’tan kalkmasının doğrudan yasaklandığını açıklamadı. Ancak Washington’un getirdiği sistem, İran uçaklarına hizmet veren şirketleri ABD finans sisteminden dışlanmakla tehdit ediyor. Bu nedenle Die Presse’nin gündeme taşıdığı soru, İran Cumhurbaşkanlığı uçağına JFK’de yakıt veya yer hizmeti verilip verilmeyeceği üzerinde yoğunlaşıyor.

Yaptırımın arkasında “Operation Economic Outcast” var

ABD’nin İran havacılığına yönelik baskısı aslında 23 Eylül’de birdenbire başlamadı. Hazine Bakanlığı 24 Ağustos’ta “Operation Economic Outcast” adını verdiği geniş çaplı ekonomik kampanyayı başlattı. Washington bu günü kendi terminolojisinde “Economic D-Day” olarak adlandırdı ve hedefini İran yönetiminin dünya ekonomisiyle kalan finansal bağlantılarını kesmek olarak açıkladı. 8 Eylül’de ise yaptırımlar doğrudan havacılık sektörüne genişletildi. ABD Hazine Bakanlığı 36 kişi ve kuruluşu yaptırım listesine aldı; bunların arasında İran’da faaliyet gösteren 27 havayolu şirketi de bulunuyor. Ayrıca İran’ın uçak, yedek parça ve Amerikan menşeli teknoloji temin etmesine yardımcı olduğu ileri sürülen Türkiye, Birleşik Arap Emirlikleri, Malezya ve Kazakistan’daki bazı şirketler ve aracılar da hedefe alındı.

Washington, İran sivil havacılığının bir bölümünün Devrim Muhafızları tarafından silah, personel ve malzeme taşımak için kullanıldığını savunuyor. Özellikle Mahan Air yıllardır ABD yaptırımları altında. İran ise sivil havacılığın böylesine geniş kapsamlı biçimde hedef alınmasının yaklaşık 90 milyonluk ülkenin sıradan vatandaşlarını cezalandırdığını ileri sürüyor.

“Yakıt vermeyin, iniş hizmeti vermeyin, bilet satmayın”

Yaptırımın nasıl işleyeceğini Bessent’in CNBC’ye yaptığı açıklama açık biçimde ortaya koyuyor. İranlı bir havayolu şirketi yabancı bir havalimanına indiğinde, o şirkete yakıt sağlayan, iniş ve yer hizmeti veren ya da bilet satan şirketlerin ABD’nin ikincil yaptırımlarıyla karşılaşabileceğini söyledi. Bessent’in ifadesiyle bu şirketler Amerikan dolar sisteminden çıkarılma riski taşıyor. Yani Washington’un elindeki asıl araç, yabancı havaalanlarına doğrudan emir vermekten çok, İran uçaklarına hizmet veren şirketleri ABD finans sistemine erişimlerini kaybetmekle karşı karşıya bırakmak.

Bu nedenle uygulamanın etkisi yalnız İran havayollarıyla sınırlı kalmıyor. Yakıt şirketleri, havaalanı işletmeleri, yer hizmetleri şirketleri, bilet acenteleri, finans kuruluşları ve İran uçaklarına teknik destek sağlayan firmalar da karar vermek zorunda kalıyor: İran’la çalışmaya devam etmek mi, yoksa ABD finans sistemine erişimi korumak mı?

İlk somut sonuçlar: Bağdat ve Maskat uçuşları durdu

Yaptırım tehdidinin ilk somut sonuçları daha 23 Eylül gelmeden görülmeye başladı. Irak yönetimi İran uçaklarının Bağdat Havalimanı’na inişini askıya aldı. İran Sivil Havacılık Kurumu da Tahran-Bağdat ve Tahran-Maskat seferlerinin iptal edildiğini açıkladı. Bağdat’a gidecek bazı seferlerin Necef’e yönlendirilmesi üzerinde çalışıldığı bildirildi. Umman’la da görüşmeler sürüyordu.

Türkiye hattında ise özellikle Mahan Air’in İstanbul ve Ankara uçuşlarının 21 Eylül’den itibaren askıya alındığı bildirildi. Buna karşılık İran Sivil Havacılık Kurumu diğer bazı şirketlerin İstanbul dahil kalan dış hat seferlerinin devam edeceğini duyurdu. Yani “İran’ın bütün dış hat uçuşları tamamen durdu” demek için henüz erken; havayolu şirketine ve ülkeye göre farklı bir tablo var.

Wall Street Journal’ın aktardığı bilgilere göre Azerbaycan, Irak, Gürcistan, Türkiye ve Umman hatlarında kesintiler ortaya çıkarken Çin ve Rusya İran uçaklarını kabul etmeye devam ediyor. Dubai yönünde de bazı seferler sürüyor. Bu nedenle ABD’nin İran havacılığını tamamen dünyadan koparıp koparamayacağı henüz belli değil.

Pezeşkiyan New York’ta çok dar bir alana sıkıştırıldı

Pezeşkiyan ve İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi’nin BM Genel Kurulu’na katılmasına ABD tarafından izin verildi, ancak İran heyetinin New York’taki hareket alanı son derece sınırlı tutuldu. Reuters’ın aktardığına göre heyet esas olarak BM Genel Merkezi, İran’ın BM Daimi Temsilciliği, İran Büyükelçisi’nin ikametgâhı ve JFK Havalimanı arasında hareket edebiliyor. İranlı yetkililerin lüks ürün satın almalarına da sınırlama getirildi ve heyet önceki yıllara göre küçültüldü.

İran ayrıca Pezeşkiyan’a eşlik edecek bazı basın ve iletişim ekibi üyelerine vize verilmediğini açıkladı. Washington ise “çekirdek heyetin” BM toplantılarına katılmasına izin verilmesini, ABD’nin 1947 tarihli BM Merkez Anlaşması kapsamındaki ev sahibi ülke yükümlülükleriyle açıkladı.

Bu nokta Pezeşkiyan’ın dönüşü tartışmasını daha hassas hale getiriyor. ABD’nin BM’ye ev sahipliği yapan ülke olarak yabancı delegasyonların toplantılara erişimini sağlama yükümlülüğü bulunuyor. İran Cumhurbaşkanı’nın uçağına doğrudan kalkış izni verilmemesi veya yakıt temininin engellenmesi halinde bunun yalnız ABD-İran ilişkilerinde değil, BM ile ev sahibi ülke arasındaki hukuki yükümlülükler açısından da tartışma yaratması beklenebilir. BM Genel Kurulu geçmiş yıllarda da ev sahibi ülkeye yabancı heyetlere yönelik seyahat ve vize kısıtlamalarını kaldırması yönünde çağrılarda bulunmuştu.

İran’dan komşularına açık uyarı

Tahran’ın yanıtı da sert oldu. İran Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi Sekreteri Muhsin Rızaei, bölge ülkelerine Amerikan yaptırımlarına katılmamaları çağrısında bulunarak, “Eğer İran uçaklarının uçmasına izin vermezlerse, onların havaalanları da uçuş gerçekleştiremeyecek” dedi. Reuters bu açıklamayı İran’ın komşu ülkelerin havaalanlarını işlemez hale getirme tehdidi olarak aktardı.

Rızaei aynı konuşmada Tahran’ın Washington’a yedi şart ilettiğini, bunların Pakistan ve Katar aracılığıyla yazılı olarak ABD’ye ulaştırıldığını söyledi. İranlı yetkili, şartlar karşılanmadan Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılmayacağını ve ABD ile müzakere yapılmayacağını belirtti. İran yönetiminin tam olarak açıkladığı bütün şartlar kamuoyuna sunulmuş değil.

İlaç yaptırımı yok ama ilaç yolu kapanabilir

Hava ulaşımının kesilmesinin en hassas sonuçlarından biri sağlık alanında ortaya çıkabilir. İngiltere merkezli Bourse & Bazaar’dan Esfandyar Batmanghelidj, İran’ın tıbbi ithalatının yüzde 60’tan fazlasının hava yoluyla geldiğini, diyabet ve kanser tedavisinde kullanılan ilaçların da bu sevkiyat içinde bulunduğunu belirtiyor.

Burada önemli bir hukuki ayrıntı da var: ABD yaptırım sistemi ilaç ve tıbbi cihazların İran’a ticari satışına genel olarak insani istisnalar tanıyor. Yani ilaçların kendisi tümüyle yasaklanmış değil. Ancak uçakların, bankaların, sigorta şirketlerinin veya taşıma hizmetlerinin yaptırım korkusuyla İran’la çalışmayı bırakması halinde, hukuken izin verilen ilaçların bile fiilen ülkeye ulaştırılması zorlaşabilir. ABD Hazine Bakanlığı’nın kendi yaptırım rehberi de tıbbi ürünler için istisnaların sürdüğünü doğruluyor.

Denizde abluka, havada izolasyon

Dünya basınında dikkat çekilen bir başka nokta, havacılık yaptırımlarının tek başına uygulanmaması. Wall Street Journal, İran’ın deniz taşımacılığında da ağır baskı altında bulunduğunu, limanlara ve deniz yollarına yönelik kısıtlamalar nedeniyle kara taşımacılığı üzerinde büyük bir yük oluştuğunu yazıyor. Havayollarının da devre dışı kalması halinde İran’ın dünya ile ticaret bağlantılarının çok daha dar bir alana sıkışabileceği belirtiliyor.

ABD’nin hesabı açık: Ekonomik, mali, deniz ve hava ulaşımı üzerindeki baskıyı aynı anda artırarak Tahran’ı Hürmüz Boğazı, nükleer program ve savaşın sona erdirilmesine ilişkin görüşmelerde taviz vermeye zorlamak. İran ise aynı baskının halkı yönetime karşı çevirmek yerine ABD’ye karşı daha fazla kenetleyebileceğini savunuyor. Bu nedenle Pezeşkiyan’ın New York’tan dönüş yolculuğu artık yalnız bir uçuş meselesi değil; Washington’un İran’ı ne ölçüde uluslararası sistemden koparabileceğinin ilk ciddi sınavlarından biri haline gelmiş durumda.

Türkiye de İran üzerindeki baskıya katıldı: Banka lisansı iptal edildi, İstanbul ve Ankara uçuşları durdu

ABD’nin İran’ı hava, deniz ve finans kanallarından giderek daha fazla sıkıştırdığı süreçte Türkiye de Tahran açısından doğrudan sonuç doğuran adımlar attı. Türkiye, 18 Eylül’de İran’a ait Bank Mellat’ın İstanbul şubesinin faaliyet iznini iptal etti. Ardından İran’ın en büyük özel havayolu şirketlerinden Mahan Air’in Tahran-İstanbul ve Tahran-Ankara seferleri 21 Eylül’den itibaren süresiz olarak durduruldu. Mahan Air, kararın Türk havacılık makamlarının talimatı doğrultusunda alındığını açıkladı. Reuters’ın aktardığına göre bu gelişmeler, Washington’un müttefik ve bölge ülkelerinden İran üzerindeki ekonomik baskıyı artırmalarını istediği bir dönemde gerçekleşti.

Türkiye hattının kapanması yalnızca birkaç uçuşun iptal edilmesi anlamına gelmiyor. İstanbul ve Ankara üzerinden yapılan bağlantıların kesilmesi, İran’ın Avrupa’ya ve dünyanın başka bölgelerine ulaşım imkânlarını daha da daraltıyor. Aynı dönemde Umman ve Gürcistan seferlerinin de durması, Irak’ın bazı İran uçuşlarına sınırlama getirmesi ve ABD’nin İranlı havayollarına hizmet veren yabancı şirketleri ikincil yaptırımlarla tehdit etmesi, İran’ın uluslararası hava ulaşımını giderek daha dar bir alana sıkıştırıyor. Wall Street Journal da Türkiye’yi, İran’ın dış hava bağlantılarında kesintilerin yaşandığı ülkeler arasında gösteriyor.

Türkiye açısından ikinci önemli adım finans alanında geldi. Bank Mellat’ın İstanbul şubesinin faaliyet izninin kaldırılması, İran’ın Türkiye üzerinden sürdürdüğü bankacılık ve ticari bağlantılarından birinin de ortadan kalkması anlamına geliyor. Resmî Türk kararında ABD yaptırımları gerekçe olarak açıkça belirtilmedi; ancak karar, Washington’un İran’a karşı yeni ekonomik izolasyon kampanyasını genişlettiği günlerde alındı. ABD Hazine Bakanlığı 8 Eylül’de İran havacılık sektörüne yönelik yaptırımları büyük ölçüde genişletmiş, 27 İran havayolunu ve İran’a uçak, parça veya hizmet sağladığı öne sürülen Türkiye dahil çeşitli ülkelerdeki şirketleri yaptırım listesine almıştı.

Böylece İran açısından Türkiye üzerinden aynı anda iki kanal daraldı: hava ulaşımı ve bankacılık. Bunun İran ekonomisine toplam maliyetini bugün için rakamsal olarak hesaplamak mümkün değil. Ancak İran’ın zaten deniz taşımacılığında, dış ticarette ve uluslararası para transferlerinde ağır baskı altında bulunduğu bir dönemde, Türkiye gibi yakın ve büyük bir komşuyla hava ve finans bağlantılarının zayıflaması Tahran’ın uluslararası hareket alanını daha da daraltıyor. 23 Eylül’den itibaren ABD’nin yabancı havaalanları, yakıt şirketleri ve yer hizmeti sağlayıcılarına yönelik yaptırım tehdidinin sertleşmesiyle bu baskının daha da büyümesi bekleniyor.

Türkiye hattında yeni adımlar: Bank Mellat’ın lisansı kaldırıldı, İran uçuşlarında geniş iptaller başladı

Türkiye’de İran’la bağlantılı hava ve finans trafiğini etkileyen yeni adımlar peş peşe geldi. Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu, 18 Eylül’de Bank Mellat’ın İstanbul Türkiye Merkez Şubesi’nin faaliyet iznini kaldırdı. Karar resmî olarak yayımlandı. Böylece İran’ın Türkiye’deki önemli bankacılık bağlantılarından biri devre dışı kaldı.

Havacılık alanında ise 21 Eylül’den itibaren THY, AJet ve Pegasus’un İran seferlerinde kapsamlı iptaller yaşandığı bildirildi. Rezervasyon sistemlerinde THY ve AJet’in uzun dönemli İran uçuşlarının görünmediği, Pegasus’un da Tahran seferlerini sisteminden çıkardığı belirtildi. Ancak şirketlerden, bütün hatları ve iptallerin ne kadar süreceğini kapsayan ayrıntılı ortak bir resmî açıklama henüz yapılmış değil. Bu nedenle mevcut tabloyu “İran uçuşlarında geniş çaplı iptaller” olarak tanımlamak daha doğru.

Bu konuda Cumhuriyet’in yaptığı özel telefon görüşmesinde THY İletişim Başkanı Yahya Üstün’e doğrudan ulaşıldı. Üstün, İran seferleri sorulduğunda ayrıntılı bir açıklama yapmadı ve görüşmeyi kısa tuttu. Bu doğrudan temas, uçuşların neden ve ne kadar süreyle durdurulduğuna ilişkin belirsizliğin sürdüğünü gösteriyor.

Bu gelişmelerden önce İranlı Mahan Air’in Türkiye seferleri de durdurulmuştu. Böylece birkaç gün içinde İran’ın Türkiye bağlantısında hem bankacılık hem de hava ulaşımı açısından ciddi bir daralma meydana geldi. ABD’nin İran havacılık sektörüne yönelik yeni yaptırım tehdidinin aynı döneme denk gelmesi dikkat çekiyor; ancak Türkiye’de alınan her kararın doğrudan Washington’un talebiyle verildiğini gösteren resmî bir açıklama bulunmuyor (New York, 23.09.2026 /Hikmet Yıldız, yenivatan.at)