Is er dan níets waarvan u zegt: dat hebben we verkeerd gedaan? „Nee“, zegt Erik Gerritsen, tijdens de pandemie de hoogste ambtenaar van het ministerie van Volksgezondheid, tegen Nieuwsuur. Helemaal niets? „Nee“, herhaalt hij. „Ik heb echt gegraven, maar ambtenaren hebben besluiten genomen op puur integere gronden.“
Dezelfde houding weerklinkt deze zomer in de enquêtezaal. Natuurlijk zijn er wel pijnlijke besluiten genomen, maar die presenteert voormalig coronaminister Hugo de Jonge regelmatig als onvermijdelijk. Hij waarschuwt voor „hindsight bias“, oordelen met kennis achteraf. „Achteraf is het heel simpel om het verleden te verklaren“, zegt ook voormalig RIVM-baas Jaap van Dissel aan dezelfde verhoortafel.
Een ‘eigen verhaal’
In mei 2020 vormt die redenering de basis voor een opvallend besluit: het ministerie laat midden in de eerste golf een eigen „verhaal“ opstellen. Dat is onder meer nodig, vindt VWS, want de kritiek op het coronabeleid zwelt aan. Vroeg of laat zal een parlementaire enquête het beleid onder de loep nemen. „Hindsight bias“ moet worden voorkomen.
„We schrijven ons verhaal op, niet omdat we ons straatje willen schoonvegen“, schrijven de twee hoogste ambtenaren, Erik Gerritsen en Abigail Norville, maar om klaar te zijn „voor de vragen die gaan komen“.
Bij de voorbereidende nota voor het opstellen van het VWS-narratief zit een opiniërende tekst. Wie die schreef, weet Gerritsen niet meer, maar de inhoud werd volgens hem breed op het departement gedeeld. „Het beschrijft heel eloquent waarom wij dat onderzoek op deze manier hebben gedaan“. Hij staat er nog altijd „150 procent“ achter.
In die tekst staat dat crisis-evaluaties in Nederland worden gekenmerkt door „hindsight bias“ – wijsheid achteraf. „Er is een slechte uitkomst, dús er moeten fouten zijn gemaakt“. Dit sluit volgens het stuk goed aan bij het „populaire vooroordeel“ dat „ambtenaren niks willen“ en „bestuurders niks kunnen“, maar laat weinig ruimte voor „complexe ketens en netwerken“ en de „realiteit van beslissen in onzekerheid“. Uiteindelijk wordt er daardoor weinig geleerd.
De Tweede Kamer, die de enquêtes leidt, is te „verpolitiekt“, staat ook in het stuk. Enquêtes monden daardoor uit in „blame games“ waarin ministers de schuld krijgen en aftreden. Het document wijst op de enquête naar de IRT-affaire en op de onderzoeken van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) naar de Schipholbrand en de missie in Mali, en telt op hoeveel bewindspersonen destijds zijn afgetreden.
Dat moet anders, zo is het pleidooi. Evaluatiebevindingen moeten niet langer worden blootgesteld aan „ministeriële verantwoordelijkheid“ – het principe dat ministers verantwoording verschuldigd zijn aan het parlement. Niet Kamerleden, maar „de wetenschap“ zou „aan het roer“ moeten staan als het om corona-evaluaties gaat.
‘Hoe durf je dit op te schrijven?’
„Dit is een verkeerde voorstelling van zaken“, zegt Ronald Kroeze, hoogleraar parlementaire geschiedenis. Dat een enquête tot aftreden kan leiden, betekent niet dat die begint vanuit de bedoeling iemand pootje te lichten. „Dat kan je niet zomaar uit de geschiedenis afleiden.“
Hoogleraar staats- en bestuursrecht Wim Voermans zegt „onthutst“ te zijn over de tekst. „Verpolitiekte Tweede Kamer? De Tweede Kamer ís een politiek orgaan! Hoe durf je dit op te schrijven?“ Met deze redenering, zegt hij, schakel je het parlementaire systeem uit. Voermans hoort er de „echo“ in van „dat rotsfeertje op het departement destijds, met die gesloten cultuur, die zichzelf probeert te beschermen.“
Communicatieverhaal
Voor het schrijven van het „narratief“ valt het oog van VWS op onderzoeksbureau NSOB. Volgens de eigen website een „onafhankelijk en toonaangevend instituut in Den Haag“. Een VWS-ambtenaar mailt collega’s in die periode: „Door mensen van buiten, zoals van de NSOB, dit verhaal te laten opschrijven (uiteraard met veel input van VWS’ers) maak je het verhaal sterker en minder vatbaar voor kritiek.“
En er is haast bij. De minister wordt daarom geadviseerd akkoord te gaan met een „onrechtmatige“ uitgave van 470.000 euro aan de NSOB, buiten de Europese aanbestedingsregels om. VWS wil de narratieven al vanaf september 2020 gaan „gebruiken“.
Martijn van der Steen, bestuurder van NSOB en destijds bij de opdracht betrokken, zegt zich ongemakkelijk te voelen bij het lezen van deze onderliggende stukken. „Ik zag bij VWS een oprechte wil om te leren van de eigen crisisaanpak. Maar daarnaast wilden ze blijkbaar ook een strategisch communicatieverhaal hebben“, zegt hij.
Positief
In juni 2020 gaat de NSOB aan de slag. Gerritsen draagt de thema’s aan en wijst ambtenaren aan met wie de onderzoekers tientallen interviews afnemen. Dat kostte tijd, zegt hij, maar juist in de waan van de dag was ruimte voor reflectie „cruciaal“.
De NSOB beantwoordt alle onderzoeksvragen over VWS „tamelijk positief“. De crisis was „goed voorbereid“. Men kan nooit alles voorzien, „en dat hoeft ook helemaal niet“, schrijft de NSOB onder meer. Niet alles ging goed, maar in de „hitte van het moment“ was er „niet veel meer mogelijk“.
Wat heeft VWS uiteindelijk geleerd van de NSOB-evaluatie? Gerritsen zegt: „Dat we vaker moeten terugpraten! En dan maar risico nemen dat je van een defensieve houding en gebrek aan reflectie wordt beschuldigd“. Want, zegt Gerritsen, de conclusie van de NSOB is dat „het ministerie van VWS topprestaties heeft geleverd“.
„Zo kan hij dat niet samenvatten“, vindt Van der Steen. „Wij hebben een organisatie-analyse geschreven, waarbij we alléén naar het perspectief van VWS hebben gekeken. Dat is een eenzijdige blik.“
Waarom nam de NSOB de opdracht eigenlijk aan? Het eerlijke antwoord, zegt Van der Steen, is dat hij „heel nieuwsgierig“ was. „Maar het was misschien ook naïef, dat lijkt me een heel terecht verwijt. Een rapport kan op veel manieren worden gebruikt.“
NSOB wel, publiek geen stukken
Voor de rapportages levert het ministerie in totaal ruim vijfduizend pagina’s aan interne crisisstukken, die in zes tot acht keer per USB-stick worden overgedragen aan de NSOB-onderzoekers, legt Van der Steen uit. Het gaat om verslagen van bestuurlijke afstemmingsoverleggen, van beleids- en operationele crisisteams, situatierapporten en later ook e-mails.
In diezelfde periode kloppen ook journalisten en andere geïnteresseerden bij het ministerie aan voor interne stukken. Ze vragen interne stukken op via de Wet openbaarheid van bestuur (Wob), maar krijgen nul op rekest. Er is geen tijd om die wet na te leven, zegt VWS: alle energie moet naar de crisisbestrijding.
In plaats van informatieverzoeken individueel te behandelen, zoals de wet voorschrijft, kiest het ministerie voor een „alternatieve Wob-werkwijze“. Niet de verzoeker, maar het ministerie bepaalt welke documenten ze openbaar maakt, en wanneer. „Het gaat erom dat we zelf de regie houden“, schrijft een ambtenaar in mei 2020.
Nieuwsuur vraagt in die maand bijvoorbeeld de verslagen op van het bestuurlijk afstemmingsoverleg (BAO). De NSOB krijgt ze in juni 2020. Nieuwsuur in oktober van dat jaar. De meeste relevante overheidsstukken worden nog later openbaar gemaakt, het duurt maanden, een jaar of zelfs jaren langer.
Op het departement wordt dit ook opgemerkt. Als het concept van het eerste NSOB-essay in april 2021 wordt opgeleverd, constateert een medewerker dat er citaten in staan uit stukken „waar ook wob op loopt“.
Voermans reageert kritisch: „Dus er wordt middenin de eerste golf gekozen om wél informatie te geven aan een partij die in feite een soort goednieuwsshow optuigt. Maar die informatie wordt níet met de pers gedeeld terwijl we nota bene een wet hebben, die het ministerie daartoe verplicht.“
‘Nieuw inzicht’
Gerritsen werpt tegen dat journalisten uiteindelijk véél meer stukken opvragen dan aan de NSOB zijn verstrekt. Bovendien, zegt hij, was het makkelijker om stukken aan het onderzoeksbureau te leveren, omdat met de NSOB vertrouwelijkheid was afgesproken. Gevoelige passages hoefden dus niet te worden ‘weggelakt’.
Het Adviescollege dat de overheid adviseert over openbaarheid (ACOI) zegt desgevraagd dat dat soort afspraken juist óók met journalisten hadden kunnen worden gemaakt. „Dat zijn professionals met wie dat goed kan, uiteraard zonder te tornen aan hun vrijheid en onafhankelijkheid.“ Op basis van die stukken hadden zij „gerichter kunnen doorvragen, en hadden verzoeken sneller en specifieker afgehandeld kunnen worden.“
Volgens Van der Steen was daar destijds waarschijnlijk geen bereidheid toe, omdat VWS bang was dat er dan toch gevoelige informatie naar buiten zou kunnen komen. „Als puntje bij paaltje komt, kan je journalisten niet controleren. Dat is volgens mij waar ze bang voor waren.“
Gerritsen zegt dat het een „nieuw inzicht“ voor hem is dat dit soort afspraken hadden kunnen worden gemaakt. „Dat is een mooi leerpunt als dat blijkbaar echt zo kan. Maar ik vermoed dat we dat toch te spannend vonden vanuit het zorgvuldig uitvoeren van de Wob.“
‘Het is duiding’
Van der Steen zegt dat hij zich destijds niet realiseerde dat de Wob-kwestie zo’n „issue“ was. Terugkijkend zegt hij dat het belang van openbaarheid, juist in crisissituaties, in de toekomst beter moet worden gewaarborgd.
Toch valt op dat de NSOB destijds zelf optekende dat journalisten zich beklaagden over het trage tempo van de Wob. De NSOB schrijft bovendien dat journalisten hierachter „dikwijls een complot“ vermoedden.
Maar waar baseerde het bureau dit laatste op? Van der Steen noemt geen concrete voorbeelden. Volgens hem is de zin over het complot „onderdeel van een passage en die is onderdeel van een alinea en die is onderdeel van een essay“. Het gaat over hoe „beeldvorming in algemene zin werkt“, zegt hij. „Het is duiding“.
Gewaarschuwd
Uit interne stukken blijkt inmiddels dat verschillende ambtenaren destijds ook zagen dat de „alternatieve wob-werkwijze“ van VWS niet opschoot. In oktober stelt een ambtenaar voor om journalisten mee te laten denken over slimmere methoden. Ook oppert de medewerker het opentrekken van een „blik extra beoordelaars“ van Wob-verzoeken, zoals laatstejaars rechtenstudenten. Die kennen de stukken niet, waardoor de kans groter is dat per ongeluk gevoelige passages naar buiten komen. De ambtenaar stelt voor om afspraken te maken met journalisten over een „foutgevoeliger maar snellere“ afhandeling.
Dat soort afspraken komen er niet. Verschillende media stappen naar de rechter.
In juni 2021 geeft de rechtbank Nieuwsuur gelijk, en zet een streep door de alternatieve Wob-werkwijze. Kamerleden van coalitie en oppositie roepen De Jonge op om de uitspraak te volgen, en Wob-verzoeken dus weer op de reguliere manier te behandelen. Maar De Jonge gaat in hoger beroep. Het leidt tot kritiek bij pers en parlement.
Tegen de Kamer zegt De Jonge dat overheidsdocumenten door zijn alternatieve werkwijze juist snéller openbaar worden. Maar uit inmiddels geopenbaarde stukken blijkt dat juristen „niet precies weten“ of dat zo is. Volgens hen is het lastig vergelijken, omdat ze „nu eenmaal voor het huidige systeem“ hadden gekozen. Ze vermoeden wel dat de alternatieve werkwijze sneller is dan „helemaal opnieuw te beginnen“. De documenten zijn immers allemaal volgens die werkwijze „digitaal klaargezet“.
Vraagtekens
Ondertussen groeit de twijfel binnen het ministerie. Verschillende VWS-ambtenaren plaatsen „vraagtekens“ bij de werkwijze, zo blijkt uit een interne evaluatiedag, gehouden in juni 2021. Wob-juristen zeggen dat zij de wet ook op de „klassieke“ manier kunnen uitvoeren, en „zelfs mogelijkheden zien om de komende tijd heel ver te komen in het beoordelen en afdoen van de verzoeken“.
De evaluatie wordt uitgevoerd onder de vlag van het ministerie van Binnenlandse Zaken, door „reviewers“ vanuit de overheid. Zij constateren dat VWS de rechterlijke uitspraak, ondersteund door de Tweede Kamer, als „moment van herbezinning“ kan gebruiken, en sporen het departement aan „van richting te durven veranderen“.
Maar de top van het ministerie raadt de minister „sterk“ af om gevolg te geven aan de evaluatie-uitkomst. Voordeel zou zijn dat het „volledig volgens de wet“ was en tegemoetkwam aan wat de rechter en verschillende journalisten wilden. Als nadeel wordt genoemd, naast argumenten over hoeveel werk het zou zijn, dat het een „180 graden draai“ betekende van wat „eerder gecommuniceerd“ was, en dat De Jonge zijn werkwijze in hoger beroep dan niet meer kon verdedigen.
Voermans: „Het lijkt er sterk op dat VWS koste wat kost wilde vasthouden aan de ingeslagen weg, en toondoof is geweest voor kritische geluiden van zowel binnen als buiten het departement.“
De rechter met een mening
Als de Raad van State (RvS) in oktober 2021 uitspraak doet in het hoger beroep van de Nieuwsuur-zaak, heeft het ministerie haar werkwijze deels aangepast: verzoeken worden individueler behandeld. Zo kan het door de beugel, oordeelt de hoogste bestuursrechter – maar die stelt tegelijkertijd vast dat het ministerie de termijnen nog altijd overschrijdt.
Ook constateert de Raad van State dat pas na de uitspraak van de eerste rechtbank de minister de ernst van het „gebrek aan voortgang“ voldoende was gaan inzien. In de zomer van 2020 waren er nog maar zes Wob-juristen werkzaam bij VWS. In de maand van de eerste rechterlijke uitspraak waren dat er 31, daarna 82.
In het interview met Nieuwsuur noemt Gerritsen dit nu een „mening“ van de rechter. Hij is het er niet mee eens; het ministerie heeft volgens hem alles gedaan wat mogelijk was. Maar, zegt hij: de crisisbestrijding ging tijdens corona natuurlijk wel vóór het informeren van de Kamer, pers en publiek. Het opstellen van het narratief door de NSOB valt volgens hem onder „crisisbestrijding“.
Voermans noemt het wegzetten van een rechterlijke constatering als ‘mening’ „buitengewoon kwalijk“. Ook stelt hij dat het niet aan een topambtenaar is om te bepalen wat prioriteit krijgt, maar aan de wetgever.
Een maand na de uitspraak van de Raad van State leest een ambtenaar de definitieve versie van het eerste NSOB-rapport. Hij mailt collega’s dat hij het „kwetsbaar“ blijft vinden dat het ministerie veel eerder interne stukken aan de NSOB leverde, maar de media „in een laat stadium“ is gaan bedienen. „Ik zou me als Nieuwsuur bijvoorbeeld afvragen: zijn hier documenten voor gebruikt waar ik om gevraagd heb, maar niet krijg, of nog niet gekregen heb, dan wel pas recent gekregen heb?“ schrijft de VWS-medewerker.
Te positief
Toen de NSOB-stukken eenmaal geschreven waren, werden ze niet meteen gepubliceerd. Volgens Gerritsen vonden de bewindspersonen de teksten namelijk te positief.
Ambtenaren wezen er ook op dat het kabinet tegen de Kamer had gezegd tijdens de crisis niet zelf te willen evalueren. Voorgesteld wordt om de stukken begin 2022 naar de Kamer te sturen, rond de publicatie van het OVV-rapport; dan kon VWS minder worden „verweten“. Het eigen verhaal lag toen bijna een jaar klaar, en kon vanaf april 2021 door ambtenaren intern worden geraadpleegd op intranet voor, en gebruikt ter voorbereiding op verhoren door evaluatiecommissies.
Volgens Gerritsen las De Jonge het „narratief“ vlak voor zijn verhoor in juli dit jaar opnieuw.
Het ministerie van Volksgezondheid en Hugo de Jonge willen zolang de enquête loopt niet reageren.
Hoe VWS overheidsinformatie inzette voor ‘eigen verhaal’, pers en publiek bleven achter 2026
IUSTITIA.BG – Investigations 2009-2026 2026-09-01 06:14:02
Laatste nieuws, wereldnieuws, landsnieuws, belangrijkste nieuws, laatste nieuws, belangrijkste, laatste van de dag, Justitie, Petar Nizamov, Veren, Petar Nizamov- Veren, Justitie bg, iustitia.bg, iustitia, iusticia, usticia, onderzoek, Boergas, Bulgarije, nieuws, breaking news, nieuws van de dag, nieuws van vandaag, nieuws van vandaag, Bulgarije nieuws, Het nieuws uit Bulgarije, blitz nieuws, top nieuws, belangrijkste, meest besproken, laatste nieuws, Boyko Borisov, nieuws, weer, coronavirus, nieuws, nieuws, weer, facebook, youtube, facebook, instagram, nieuws van vandaag, last minute nieuws, nieuws vandaag, nieuws van vandaag, nieuws, bg nieuws, leading news, hot news, bg nieuws, nieuwssite, al het nieuws, nieuws bg, nieuws van het laatste uur, laatste, laatste nieuws bg, nieuws van vandaag, nieuws vandaag, nieuws van het laatste uur, laatste nieuws, vandaag, nieuws bg, nieuws, nieuws vesti, 24 uur nieuws, vesti bg novini, wereld nieuws, vogel bg, bivol bg, bivol, trud bg novini, laatste nieuws vandaag, novinite bg nieuws, hallo bulgarije, wapen van politieke partij, delyan peevski, schandalig, bulgaarse nationale televisie, vrij europa, televisie, schandaal, exclusief, live, live tv nu, tv, tv online, tv-programma, bg, live nu, tv-nieuws, online, live tv online, rechtbank, rechtbank van burgas, districtsrechtbank van burgas, rechtbank van burgas, districtsrechtbank van burgas, districtsrechtbank van burgas, hof van beroep van burgas, officier van justitie van burgas, kantoor van de officier van justitie van burgas, kantoor van de officier van justitie van burgas, hoofdofficier van justitie, ivan geshev, officier van justitie geshev, tsatsarov, mvr burgas, odmvr burgas, odp burgas, politie burgas, districtspolitie burgas, officier van justitie tsatsarov, sgs-zaken, rechtbank varna, voorzitter van het Hooggerechtshof, gerechtelijke uitspraken in civiele zaken zaken, beslissingen in zaken, rechtbank van Plovdiv, gerechtelijke beslissing, beslissingen in zaken, rechtbank van Varna, strafrechtelijk, zaken, district, beslissingen van de districtsrechtbank, werk bij de rechtbank, voorzitter van het Hooggerechtshof, rechters van het Hooggerechtshof, rechtbank van Sofia, plaatsvervangende rechters, Plovdiv, rechtbank van Plovdiv, rechters Plovdiv, Hooggerechtshof, Inspectie van het Hooggerechtshof, Hoge Raad van Justitie, Hooggerechtshof, Hoge Raad van Justitie, advocaat, advocaat strafzaken, advocaat civiele zaken, advocaat huwelijkszaken, advocaat administratief, strafrecht, strafrechtelijk proces, burgerlijk recht, burgerlijk proces, bestuursrecht, staatsrecht,
