Yeni Vatan Gazetesi, Tarih Masası, 20.09.2026
liyan Kuzmanov’un Hazar Baba Türbesi ile başlayan yolculuğu, yalnızca bir tarihî yapının korunması çabası olarak kalmadı. 2020’de başlayan girişim, 2022’den itibaren Bulgaristan Bilimler Akademisi Tarih Araştırmaları Enstitüsü ile yürütülen üç yıllık bir araştırmaya dönüştü. Enstitü’den Dr. Krastyo Yordanov’un da yer aldığı çalışma, fermanlardan vakfiyelere ve tahrir defterlerine uzanan kaynaklar üzerinden Balkanlar ile Anadolu arasındaki eski ticaret yollarını yeniden okumayı amaçladı. Araştırmanın ürünü olan Why Bulgaria Didn’t Become Venice — Roads, Trade and Dervishes Haziran 2026’da yayımlandı. Hikâyenin arka planında Kuzmanov’un yakın dostu, BBC’de uzun yıllar çalışmış Britanyalı gazeteci John MacDonald’ın hatırası da bulunuyor.
Kuzmanov, Bulgaristan doğumlu bir yazar, araştırmacı ve sosyal girişimci. Kuzey Amerika ve Asya’da yaşadıktan sonra uzun yıllardır Londra’da çalışmalarını sürdürüyor. Hukuk, tarih, ekonomi, psikoloji ve kriminoloji gibi farklı alanlardaki eğitimi, yazılarında da birbirinden uzak görünen tarih, ekonomi, kimlik, inanç ve toplumsal meseleleri aynı çerçevede ele almasına yansıyor. Hazar Baba Türbesi ve eski ticaret yolları üzerine çalışması da bu kesişimin son örneklerinden biri.
Iliyan Kuzmanov, Yeni Vatan Gazetesi için Londra’dan İngilizce kaleme aldığı aşağıdaki yazıda Hazar Baba Türbesi’nin hikâyesini ve kitabının ardındaki düşünsel yolculuğu anlatıyor. Metin, aslına sadık kalınarak Yeni Vatan Gazetesi tarafından Türkçeye çevrildi.
Şimdi sözü Iliyan Kuzmanov’a bırakıyoruz.
Hazar Baba, Venedik ve Londra’dan bir köprü — İliyan Kuzmanov yol kenarındaki bir türbe üzerine
Bulgaristan’daki bir köyde harabeye dönmüş bir türbeden, üç kıtanın yollarını taşıyan akademik bir tarihe
Iliyan Kuzmanov, Londra’dan yazdı, 20.09.2026
Hazar Baba’yı nasıl buldum
2020 yazı bir salgının ortasında geldi. O yıl çirkinlik her şeyin üzerine çökmüştü; yine de doğa sessizce kendisini yeniden toparlamaya başlamıştı. Doğumuzda yol tarlaların arasında dümdüz uzanıyordu; güneş yeşilliklerin arasından süzülüyor, bütün yol boyunca camın üzerinde oynuyordu. Bir yıl önce tanıştığım bir arkadaşımı görmeye gidiyordum. Birlikte, eski bir Trak güneş kutsal alanı olan Kyustarlaka’da July Morning’i karşılamayı düşünüyorduk — o bölge böyle yerlerle doludur. Ağaçların arasından, sol tarafta, ıssızlığın ortasında yalnız duran bir şeyin tepesi göründü. Borislava’ya durmamız gerektiğini söyledim. Ancak dönüş yolunda bunu yapabildik. Bir kolektif çiftliğin harabelerinin içinde başka bir harabe duruyordu; daha eskiydi, daha zarifti ve yıkılmış olmasına rağmen güzeldi. Bunun ironisi o günden beri benimle kaldı: Kendisini gömen rejimden daha uzun yaşayan, onunla birlikte tarihimizin en kötü suçlarını da geride bırakan bir türbe.
Orada hiç kimse yoktu. Tek başına duruyordu ve onun için bir şey yapmak istedim; ama bunun tam olarak ne olacağını söyleyemezdim. Neden?
Belki Asya yollarında karşılaştığım türbeler yüzünden — kolektif çiftlikler değil, bir yolcunun durması ve hiçbir şeyi olmayan biri için arkasında bir şey bırakması amacıyla kurulmuş yerler. Belki de Londra’da kendim de buna benzer bir şey yaptığım için. Tam olarak bir türbe değildi: Bir kahve dükkânı, üç binden fazla kitaptan oluşan ücretsiz bir kütüphane, tavandan sarkan şiirler, sokakta uyuyan ya da o hafta parası yetmeyen herkes için kahve, çay, bisküvi ve sıcak çikolata; bütün bunların parasını kendi cebimden ödüyordum. Bir sonrakini İstanbul’da yapmak istiyorum ve daha iyisini. İlk kitabım orada, bildiğim en misafirperver şehirde tanıtıldı. Orası ev değildi, köklerime de yakın değildi. Önce Makedonya, sonra Sırbistan, Romanya, Türkiye — bir kitap bir yol boyunca taşındı ve kendi evimde bir kez bile tanıtılmadı. Bu bana öğrenmekte geç kaldığım bir şeyi öğretti. Yol yıllardır benim evimdi ve sahip olduğum en misafirperver yerdi.
Büyük büyükbaba, hafıza ve Via Militaris
Ama neden türbe ve neden bir kitap, diye soracaksınız. Size büyük büyükbabam hakkında küçük bir şey anlatayım. Tatar Pazar Dzhik yakınındaki Kalugerovo’da bir tüccardı — eski adı bilerek kullanıyorum; çünkü şehir, onu meydana getiren Kırım Tatar tüccarlarının adını ve adındaki pazarı taşıyordu, ta ki her ikisi de elinden alınana kadar. Köy kütüphanesini o yaptı. Kiliseyi o yaptı. Belediye binasının duvarında onun adını taşıyan bir levha vardır; çünkü birçok insana yardım etmiş ve onları kurtarmış bir kahramandı. İlham kaynağım o muydu? Emin değilim. Ama onun enerjisi, unutulmuş bir geçmişin ve gömülmüş bir hafızanın hayalleriyle birlikte içimde akıyor.
Böyle bir mirası taşımak, iki kuşak boyunca işlevsel olanın ötesinde hiçbir şey istememesi öğretilmiş bir ülkede ağırdır. Hafıza da diğer her şey gibi ortadan kalktı ve insanlar ile hayvanlar için kolektif çiftlikler kuruldu. Bırakalım onları unutalım. Hak ettikleri şey ilgi değil, unutuluştur. Ailem Via Militaris üzerinde ticaret yaptı. Romalılar bu yolu döşedi: Belgrad, Niş, Sofya, Plovdiv, Edirne, Konstantinopolis. Bulgarlar ona Tsarigradski put, yani İstanbul yolu der. Osmanlılar döneminde bu yol orta kol, yani orta koldu. Bugün E80’i taşır. Daha da geriye, benim o yola ilk adım attığım yere gidersek, belki benimle türbenin hikâyesi orada bizi bekliyordur.
Montreal’den Londra’ya uzanan yol
2005 yılında Montreal’e iki valizle ve Fransızcam konusunda sonradan yersiz olduğu ortaya çıkan büyük bir özgüvenle geldim. La Maison des Parents de Bordeaux-Cartierville beni kabul etti; bütün çalışmasını göçmen ailelere ve onların çocuklarına adamış bir evdi. Birkaç ay içinde ben de orada çalışmaya başladım; yeni gelenlerin çocuklarının daha herhangi bir dilde tek kelime bilmeden ayaklarının üzerinde durmalarına yardımcı olan projede. Evden uzakta okudum, çalıştım ve insanların ten renkleri ya da inançları ne olursa olsun özen ve saygıyla karşılandığını gördüm. Londra 2011’de geldi ve ben cebimde yirmi sterlinle geldim; bir yabancıydım, özel hiç kimseydim.
Birkaç ay içinde bir mesleğim ve benimle çalışan birkaç insan vardı — olağanüstü olduğum için değil, böyle bir şehir bir yabancının başlamasına izin verdiği için. Ardından iki işletme geldi; her biri belirli bir kişiye yardım etme girişimi olarak başladı, her ikisi de daha ilk günden sosyal işletme olarak kuruldu. Bundan sonra ağır hasta bir hanımla uzun bir seyahat dönemi başladı; ona yardım edebilecek herhangi birini arıyorduk — Dalai Lama’nın kapısını bile çaldık. İki kitap taslağı uçaklarda ve uzak yerlerde yazıldı. Bu dönem sona erdiğinde, onları bitirmek için Filipinler’de bir adada üç aylığına yer ayırttım. Yolda Bulgaristan’da durdum; yolda tanıştığım bir kadına yardım etmek için — evde beni bekleyen ve kabul etmek istemediğim bir gerçeklik parçasına. Ona yardım ettim mi? Hayır. O kırılmıştı. Gitti. Ben kaldım. Sonra başka birinin başka bir şeye ihtiyacı oldu ve insanlara tek tek yardım etmek artık hiçbir çalışma yöntemi gibi görünmemeye başladı. 2019 yılında Bulgaristan’da bir kütüphane açtık. Onun odalarından vakıf doğdu. Ve sonra John’la tanıştım — sevdiğim bir yol arkadaşı; hayır, içimde bir yerde benzemek istediğim biriydi.
John MacDonald ve Hazar Baba
John MacDonald’la bir trende tanıştım. İngilizdi; BBC’de kırk yıl çalışmıştı, Afrika’da ve Ortadoğu’da bulunmuştu ve o sıralarda Türkiye sınırındaki Srem’de yaşıyordu. Çabucak arkadaş olduk — muhtemelen benim tuhaflığım yüzünden. O Pazardzhik’e geldi. Ben Srem’e gittim. İşte 2020 yazında, yolcu koltuğunda Borislava ile — yardım ettiğimi düşündüğüm bir ortak, ya da belki o bana yardım etmişti; kim bilir — güneşi karşılamak üzere John’un köyüne giderken o yolda olmamın nedeni buydu.
Aylar sonra bana Bulgaristan’daki Osmanlı mimarisi üzerine üç cilt verdi. Bir yerlerde, o ciltlerin içinde, işte oradaydı. Ancak o zaman neyin önünde durduğumu öğrendim. Hazar Baba. 16. yüzyıl — kitabesi Hicri takvimde 947 tarihini veriyor: 1541, Süleyman’ın hükümdarlık dönemi. Orada bir meydan evi, dervişler için odalar, misafirler için bölümler, bir çeşme ve bir bahçe vardı. Aklıma gelen herkesle konuştum. Mektuplar yazdım. Türbeyi zaten yürüyen ve zaten finanse edilen projelere bağlamaya çalıştım. Hiçbir şey olmadı. Yine de umut etmeye devam ettim. Muhtemelen bu davam, onun hakkında yüksek sesle konuşmam, birilerinin fark etmesini sağlama çabalarım Bulgaristan’da bana çok şeye mal oldu — ya da beni çok şeyden kurtardı. Bilmiyorum. Kesin olarak elde ettiğim şey, orada yaşayan başka birçok insanın neler yaşadığına dair küçük bir bakıştı. Bulgaristan’da sahip olduğum her şeyi kaybettim ve dört yıl önce Londra’da yeniden kendi mesleğime döndüm. Benim kendi küçük mabedim de gitti; ben uzaktayken kendi şehrimde yıkıldı.
Kitabı neden yazdım
Bulgaristan’dan ayrılmadan önce ve muhtemelen John’un adına — Afrika, Ortadoğu ve Bulgaristan’ın en uzak köşeleri arasında bir yerlerde kaybolmuş bir İngiliz gazeteci — son bir kez denemeye karar verdim. O, kelimelerle yardım edebileceğimize, kurtarabileceğimize, bir hayatı değiştirebileceğimize beni inandıran — ya da buna inanmayı istememe yol açan — adamdı, yazardı, gazeteciydi. Öyleyse son bir deneme, bu kez kelimelerle: Bir gün dikkati yollara ve o yollardan birinin kenarında duran türbeye çevirebilecek bir kitap. Akademiye götürdüğüm soru eski bir soruydu.
Ege ile Tuna arasında, yirmi beş yüzyıl boyunca üç kıtanın zenginliğini taşıyan bir koridor uzanır ve bu koridor hiçbir zaman bu zenginliğin herhangi bir bölümünü içinde tutacak bir şehir yaratmadı. Venedik yok. Amsterdam yok. O zamandan beri Hong Kong ya da Singapur ölçeğinde hiçbir şey yok. Tarih Araştırmaları Enstitüsünden Dr. Krastyo Yordanov bunun üzerinde benimle üç yıl çalıştı. Ama aslında öğrenmek istediğim şey, böyle bir unutuluşa nasıl vardığımızdı — parti nomenklaturasının yönettiği kolektif çiftliklere ve TKZS’lere; hayatlarında tek bir elmanın bile ticaretini yapmamış, bütün ömürlerini başkalarının parasıyla yaşamış ve bunu yaparken nefret ve yalan vaaz etmiş aparatçiklerin eline nasıl düştüğümüzdü.
Bulgaristan’ın unutulan ticaret tarihi
Bulgaristan’da iş ve ticaret tarihi neredeyse hiç yoktur. Geçmişimiz savaşlar, ayaklanmalar ve ulusal uyanış olarak yazılır; hesap defterleri nadiren görünür ve göründüklerinde de dekor olarak kullanılır. Oysa belgelerin içinde gerçekten gelişmiş bir ticaret dünyası vardır. Galata, Edirne, Selanik ve Plovdiv’deki sarraflar mevduat kabul ediyor, yarım düzine farklı para birimi arasında değişim yapıyor, senet karşılığında ve bir insanın itibarı üzerinden borç veriyor, devleti finanse eden vergi iltizamlarına sermaye yatırıyorlardı. Yazılı araçlar — süftece, havale — Avrupa bankacılığı mesafeyi kurumsallaştırmadan çok önce uzaklığı ödenebilir kılmıştı. İslam ticaret hukukunun taşıdığı ortaklık biçimleri, bir yatırımcının parasını bir tüccarın yoluna bağlıyor ve bunlar kadı mahkemesinde tartışılıyordu.
Vakıflar, bir güzergâhın işlemesini mümkün kılan hanları, kapalı çarşıları, çeşmeleri ve tekkeleri kurdu. Her şey buradaydı: kredi, sözleşme, hukuk, sermaye ve Rumların, Yahudilerin, Ermenilerin, Müslümanların ve Bulgarların yan yana ticaret yaptığı karma bir tüccar dünyası. Bir şey yoktu. Bir ortak öldüğünde ortaklık onunla birlikte ölüyordu; firma da onunla birlikte. Onu kuran insanlardan daha uzun yaşayan hiçbir tüzel yapı yoktu ve hiçbir şey bileşik biçimde büyümüyordu. Mitleri yazmak daha kolaydı. Bize kalan da mitlerdi.
Yol kenarındaki dervişler
Hazar Baba, büyük İstanbul şehrine giden yolun üzerinde durur ve yaklaşık beş yüzyıldır tüccarların önünden geçişini izlemektedir. Gelenek, orada gömülü babayı o yoldan geçen yolcuların ve ihtiyaç sahiplerinin yardımına koşan biri olarak hatırlar; adının geldiği yer de budur.
Bu yollar boyunca tekkeler tam da bu amaçla kurulurdu — hareket hâlindeki herkesin durabileceği, yemek yiyebileceği, uyuyabileceği ve sabah yoluna devam edebileceği bir ev; misafirperverliği bir iyilik değil, işleri olarak anlayan insanların baktığı bir yer. Tüccarlar da aynı ahlakla hareket ederdi: Kardeşlikleri bir yabancıya ücretsiz konaklama, yemek ve bir binek sağlardı; bir yolcu Anadolu’yu onların evlerinde uyuyarak, bir kez bile para ödemeden geçebilirdi. Yol kenarındaki dervişler ticaretin süsü değildi. Onları çıkarın, ticaret de yoktur. Sonrasında kutsal mekânın başına gelenlerin nedeni hava değildi.
Silinen hafıza
Tekke ve arazi kolektif çiftliğin içine katıldı. Kutsal alanın üzerine yapı yapıldı. Kitabe duvardan söküldü. 1980’ler boyunca çevresinde yaşayan topluluk, tek tek, bir masanın başında, tanıkların önünde, kendi adlarından bile vazgeçmeye zorlandı. Ve aynı yıllarda, aynı okullarda çocuklara Bogomilizm erken ulusun bir gururu olarak öğretildi — yerli, başkaldıran, bizim. Bir heterodoksi Müslüman olarak okunduğu için yerle bir edildi. Bir diğeri Batı karşıtı olarak okunduğu için taçlandırıldı. Hangi geçmişin korunacağına kullanışlılık karar verdi ve kullanışlılığın hiçbir hafızası yoktur.
Köprüler
Kitabın gelirleri restorasyona gidiyor. Bu gelirler için hiçbir zaman başka bir amaç düşünülmedi. Bütün tasarının amacı dikkatti — unutulmuş bir geçmişe ve kaçırılmış bir fırsata dikkat. Asıl mesele her zaman yolun kenarında duruyordu. Kuzmanov’un istediği, bahçenin geri gelmesi ve türbenin insanların durduğu yerde yeniden ayağa kalkmasıdır; böylece tatillerinde gerçekten kutsal bir şey görebilsinler. Kitaplar, aksi hâlde hiçbir zaman karşılaşmayacak insanları, birbirini tanımak için hiçbir nedeni olmayan yerlerden bir araya getirebilir ve aralarına eski ihtişamını hak eden bir şeyi yeniden koyabilir.
Ama bundan da öte, bu tür bir kitap kendi başına bir köprüdür — ki başlığında adı geçen şehir de zaten bunun üzerine kurulmuştur. Venedik’i büyük yapan hiçbir zaman ordusu olmadı. Onu büyük yapan köprülerdi.
Iliyan Kuzmanov kimdir?
Iliyan Kuzmanov, Bulgaristan doğumlu yazar, araştırmacı ve sosyal girişimcidir. Uzun yıllardır Londra’da yaşamaktadır. Çalışmaları tarih, kültür, sosyal girişimcilik, ticaret yolları ve Balkanlar’ın ortak kültürel mirası üzerinde yoğunlaşmaktadır.
Kendi sayfası:
https://www.angel.social/kuzmanov
Der Beitrag Bulgaristan’da Hazar Baba Türbesinden Balkan Ticaret Tarihine: Kuzmanov’un Akademik Yolculuğu erschien zuerst auf Yeni Vatan Gazetesi.
Bulgaristan’da Hazar Baba Türbesinden Balkan Ticaret Tarihine: Kuzmanov’un Akademik Yolculuğu 2026
IUSTITIA.BG – Investigations 2009-2026 2026-09-20 09:40:07
Neueste Nachrichten, Weltnachrichten und Landesnachrichten mit den wichtigsten Informationen des Tages. Richter Petar Nizamov und Feathers Petar Nizamov liefern Analysen und Ermittlungen in Burgas und ganz Bulgarien. Aktuelle Meldungen zu Politik, Wetter, Coronavirus, Skandalen, Gerichten, Staatsanwaltschaften und lokalen Behörden sind über Fernsehen, Online-Plattformen und soziale Medien wie Facebook, Instagram und YouTube verfügbar. Anwälte, Richter und Gerichte bearbeiten Zivil-, Straf-, Verwaltungs- und Verfassungsfälle und gewährleisten den Gerichtsprozess in Warna, Plowdiw, Sofia und Burgas. Nachrichtenportale wie Novinite, Bivol, Trud und Vesti BG bieten eine vollständige 24-Stunden-Berichterstattung, einschließlich der meistdiskutierten und exklusiven Nachrichten aus Bulgarien.
