Birleşmiş Milletlerin düzenlediği iklim zirvesi, COP31, dün Antalya’da başladı. Türkiye’nin ev sahipliğinde, 9-20 Kasım arasında düzenlenecek olan konferansta küresel kapitalizmin neredeyse tüm aktörleri ve kurumları yer alacak. 

Trump yönetiminin Paris Anlaşması’ndan çekilmesiyle birlikte ABD, COP’ta temsil edilmiyor, bu da ilk cümledeki “kapitalizmin iklim konferansı” tanımını zedeliyor. Ancak ABD süreci yakından takip ediyor, (son seçimlerde Demokratların zaferi de mevcut yönelimin değişmesine neden olabilir) diğer yandan görüşmeler ve pazarlıklar ABD’nin pozisyonu ve ikna olma gücü dikkate alınarak yapılıyor. Dolayısıyla ABD de bu sürecin bir şekilde içine çekiliyor. Örneğin belirli konularda Britanya, Avrupa Birliği ve Çin’in ortak kararlar alması ve bu kararlara bilhassa Çin üzerinden ABD’nin ikna edilmesi gibi konular gündeme geliyor. Çin’in Trump nezdinde AB’den daha etkili olduğunun düşünülmesi ise ayrı bir değerlendirme konusu.

Bilim var, çözüm var, kâr yok

Ancak ABD’nin resmi katılımı olmasa dahi küresel kapitalizmin tüm aktörlerinin bir araya geldiği bir konferanstan bahsediyoruz. Devletler, şirketler, finans kuruluşları, STK’lar ve üniversiteler iklim krizi konusunda kendi çıkarlarını ve yaklaşımlarını öne çıkarıyorlar. Bu açıdan üniversitelerin ve uluslararası kurumların aktif katılımı olsa dahi bir bilimsel konferanstan bahsetmiyoruz. Reform taleplerinin öne çıktığı, aktivizmin ağır bastığı bir toplantı da değil. Elbette protestolar oluyor, bilimsel raporlar açıklanıyor ama konferansa damgasını vuran konular iklim krizi konusunda devletler hangi konularda ortak hareket edecekler ve finans ve ekonomi alanlarında hangi konular gündeme gelecek oluyor. Bu açıdan önemli bir konferans. Bunun bu sene, 31’incisinin Türkiye’de düzenlenmesi de iktidar açısından bir başarı olarak görülebilir ve Türkiye’nin iklim alanında küresel tartışmalarda söz sahibi olmasını ve etkide bulunmasını mümkün kılacaktır.

İklim krizi üzerine yeterince bilimsel çalışma var. Bu konudaki değişimleri görüp tahminlerde bulunmak için de çok daha fazla imkan var. Uydu verileri gibi veri kaynakları ve yapay zeka marifeti ile farklı senaryoları analiz etmek ve tahminlerde bulunmak mümkün. İklim krizinin daha da derinleşmesini engellemek, hatta geriletmek mümkün. Bunun için bilimsel, teknolojik ve yöntemsel çözümler var. Bunların uygulanmasını önündeki temel engel ise bu çözümlerin pahalı olması veya yeterince karlı bulunmamasıdır.

Bunun bir sebebi iklim krizini her ülkenin farklı düzeylerde yaşaması. Örneğin birkaç ay önce Nepal’de buzulların kopması ile buz ve çamur selinin kısa sürede köyleri, kentleri yutması; Pakistan’da buzulların erimesi ile ülke coğrafyasının önemli bir bölümünün sel altında kalması; birçok ada ülkesinin su altında kalmasının beklenmesi; Endonezya, Filipinler gibi ülkelerde kasırga gibi hava olaylarının sayısının ve derecesinin artması; birçok ülkede orman yangınlarının kapsamlı hasarlar vermesi; ülkemiz de dahil birçok ülkede geçmişe nazaran daha sert hava olaylarının yaşanması, kuraklıkların ve sellerin daha sık yaşanması gibi konular artık daha fazla gündemimize geliyor. 

Küresel iklim krizinin kapitalizmin ürünü olduğu net. Bunu insan ürünü olarak genelleştirmek mümkün değil, kapitalist üretim ve tüketim süreçleri ile birlikte iklim de değişiyor. Diğer yandan günümüz kapitalizmi tüm bilgi ve birikime, finansal güce, teknolojik ve bilimsel çözüme rağmen, kâr odaklı bakış sürdüğü ve krizin etkileri farklı coğrafyalarda farklı boyutlarda yaşandığı için yine kapsamlı ve ortak bir çözüm bulamıyor. Hatta buzulların erimesi ile daha yakın denizcilik yollarının ortaya çıkması gibi yeni “fırsatlar”dan da yararlanmaya bakıyor. Ancak her bir sektörün, şirketin, devletin yaklaşımı farklı olduğu için hiçbir ülkeyi de tek yönlü düşünmemek gerekiyor. Bu nedenle COP’lar yılda bir kez tüm bu çelişkileri, çatışmaları ve ittifakları iklim nezdinde görmeyi mümkün kıldığı için önemli.

İki ayrı COP: Mavi bölge, yeşil bölge

COP’larda fiilen iki ayrı konferans bir arada toplanıyor. Mavi bölge BM’nin denetiminde ve diplomatik müzakereler orada yapılıyor. Buraya özel davetli, akredite edilmiş kişiler giriyor. 2 hafta boyunca farklı metinler üzerinde uzlaşmaya çalışıyorlar. Esas mesele burada yaşanıyor. Yeşil bölge ise herkesin girebildiği, kalabalıkları çeken, şirketlerin, STK’ların standlar açtığı, binlerce etkinliğin düzenlendiği bir fuar şeklinde yaşanıyor. Burada şirketler neler yapmış, STK’lar hangi kampanyaları öne çıkarmış gibi konuları anlamak mümkün oluyor. Birçok şirket de bizzat iş görüşmeleri yapmak ve ticaret için geliyor. Doğal olarak burayı bir mücadele alanı olarak görmek ve politikaları etkilemek gibi beklentiler pek gerçekçi değil. Bu nedenle anti-kapitalist politikalar veya sosyal talepler genellikle COP’un düzenlendiği şehirde, başka mekanlarda bir araya geliyor ama sürece etkide bulunması mümkün olmuyor.

COP küresel kapitalizmin iklimle ilgili konuları görüştüğü bir platform olsa da esas tartışma konuları endüstrinin yeşil dönüşümü, enerji (fosil yakıtlar, yenilenebilir enerji ve enerji güvenliği), sigorta ve finans, tedarik zincirlerinin güvenliği ve sürekliliği, kritik mineraller gibi alanlara yoğunlaşıyor. Okyanuslar, ormanlar gibi tematik konular da yine bu çerçevede dünya ekonomisi üzerindeki etkileri nezdinde öne çıkıyor. Örneğin kasırgalardan ve doğal afetlerden etkilenen azgelişmiş ülkeler için zararları giderme ve bu ülkeleri yeni iklimsel şartlara adapte etme söz konusu olduğunda bu ülkelere karşılıksız destek verilmesi için bir türlü beklenen ittifaklar kurulamıyor ve hesaplanan para bir türlü bulunamıyor. Ama örneğin Jamaika bir felaket tahvili (catastrophe bond) çıkardığında bir anda “yatırımcıların” ilgisini çekiyor. 

Buna göre yatırımcılar bu tahvili alıyorlar, 3 yıl boyunca belirli bir faiz geliri elde ediyorlar, o üç sene içinde belirlenen şartlarda bir doğa felaketi olursa Jamaika fondaki parayı alıyor, yatırımcı da parasının bir kısmını kaybediyor, ama felaket olmazsa ciddi bir kâr elde edip parasını çekebiliyor. Bu bonolarda rüzgarın şiddeti gibi ayrıntılar da yer aldığı için örneğin bir şehri yıkan kasırgadaki rüzgar şiddeti sözleşmedekinden daha düşükse para Jamaika’ya gitmiyor. Burada piyasa temelli bir “çözüm”, yeni bir kumar oyunu bulunuyor, yatırımcılar oynayıp eğlenirken Jamaika hükümeti felaket anında hızlıca paraya erişmeye çalışıyor, çünkü karşılıksız yardımların ulaşması uzun zaman alıyor. Bir başka örnekte ise eğer yeni iklim şartlarına adapte olmak için yabancı şirketlerin yatırımı mümkün oluyorsa bunun için birçok şirket sıraya giriyor. Çözümünüz kamusal veya dayanışmacı ise pek ilgi çekmiyor.

‘İklim köprüsü’ finansmanla kurulacak

Dolayısıyla COP’larda dünya siyaseti ve finansı iklimle ilişkisi çerçevesinde değerlendiriliyor. Buradan yeni vergiler, gümrük duvarları ve uluslararası fonlar çıkabiliyor. Örneğin Türkiye açısından iklim finansmanı alanında ülkeye ne kadar para getiririz konusu öncelikli oluyor. Ancak çözüme yönelik ilerleme de beklenenin altında ve Paris Anlaşması’nda hedeflenen 1.5 derecenin artık aşıldığı biliniyor. Dünyanın 2 derece ısınması halinde çok daha büyük doğa olayları bekleniyor ve oraya doğru koşar adım gidiliyor. Bu nedenle Türkiye bu konferansın uygulama konferansı olacağını iddia etti. COP’larda çokça eleştirilen “çok laf, az iş”in bu kez olmaması gerektiği belirtilerek “iklim köprüsü” denilen bir kavram ortaya atıldı. Türkiye’nin coğrafi köprü rolüne atıfla COP31’de teori ile uygulama arasında köprünün kurulacağı söyleniyor. Bu köprü de finansman ile oluyor.

COP’ta iklim finansmanı konusunda kapsamlı pazarlıklar yapılacak. Kalkınma bankaları, konvansiyonel bankalar, sigorta şirketleri, yatırımcılar, devletlerin maliye bakanları, ileri kapitalist ülkeler, azgelişmiş ülkeler, iklim krizinden ağır ve acil şekilde etkilenenler ve henüz o kadar etkilenmeyenler gibi farklı kurumlar ve konumlar üzerinden değerlendirilecek. Bu sadece yeni finansal araçların geliştirilmesi ile ilgili değil, aynı zamanda sigortacılığı da etkiliyor. Birçok ülkede sigorta şirketleri örneğin kısa süre içinde birkaç kez sel altında kalan bölgelerde evleri ve işyerlerini sigortalamıyor. Bankalar gelecek 10 yıl içinde kuraklığın artacağı tahmin edilen yatırımlara kredi vermiyor. Dolayısıyla finans ve sigorta şirketleri açısından COP’un anlamı risk analizi ve yönetimi ile ilgili. Hükümetlerin ve yatırım yapacak şirketlerin bu riskleri anlayıp ona göre karar vermesi ve önlem alması gerekiyor.

COP’taki tartışmalar aynı zamanda kapitalizmin güncel politikaları ve işçi sınıfının durumu açısından da önemli veriler sunuyor. Temel konuların önemli bir kısmı işçi sınıfını ve ülke ekonomilerini ilgilendiriyor. Mesela Türkiye gibi bazı sınai ülkelerin gündeminde sanayinin yeşil dönüşümü yer alıyor. Avrupa Birliği’nin Sınırda Karbon Düzenlemesi (CBAM) gibi politikalarla yeşil gümrük vergileri koyması nedeniyle, bilhassa metal, çimento, maden, cam gibi doğayı daha fazla kirleten sektörlerde şirketler altyapı yatırımları yapıyorlar, atık yönetiminden yenilenebilir enerjiye kadar birçok alanda çözümleri hayata geçiriyorlar, üretimlerini takip edip karbon ayakizlerini ölçüyorlar, sürdürülebilirlik raporları açıklıyorlar. Bunların hiçbiri aktivizm veya beyaz yakalı “woke” kültürü nedeniyle olmuyor veya salt pazarlama-halkla ilişkiler ve “yeşil yıkama” ile de sınırlı değil. Görünürde bu tür söylemler olsa da esasında bankalar, sigorta şirketleri ve tedarik zinciri yöneten küresel şirketlerin üretim ve lojistik süreçlerini kontrol altına alması, tekel konumlarını koruması ve risk yönetimi açısından anlam kazanıyor, tedarik zincirindeki şirketlerin her sürecini bu raporlar ve veriler üzerinden takip ediyorlar. Elbette sürdürülebilir ve yeşil ürünlere talebi olan tüketicilere de ulaşmış oluyorlar, pazarlamada bundan faydalanıyorlar.

Bu kapsamda Türkiye’de birçok sektöre yönelik krediler gündeme geliyor. Bilhassa Dünya Bankası, Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası olmak üzere, yakın zamanda ülkemizde ofis açan Asya Kalkınma Bankası ve temsilciliği olan birçok küresel banka iklim finansmanı alanında ürünler sunuyorlar. Bunların bazıları 5 bazıları 20 milyar doları ülkenin yeşil dönüşümü için getirdiklerini ilan ediyorlar. Ancak burada da uygulamada doğrudan bir karşılığı olmuyor. Bu ilan edilen fonların önemli bir kısmı hayata geçmiyor, çünkü bunlar için şirketlerin başvurması gerekiyor. 

Bu uzun vadeli, düşük faizli kredilere ulaşım için başvuru şartları da yüksek oluyor ve sonrasında etki ölçümü gibi kontrol süreçleri oluyor. Bu kapsamlı süreci de genellikle ülkenin en büyük holdingleri ciddi bir ekiple ve danışmanlık firmaları ile çözüyorlar. KOBİ’ler bu imkanlara sahip olmadığı için başvurmuyorlar ve ilan edilen fonlar da ülkeye girmiyor. Ancak işçi sınıfı açısından çalışma koşullarını da içerecek şekilde bu tür yatırımların öne çıktığı bir dönemden geçiyoruz.

Enerjide fosil ısrarı

Bizleri ilgilendiren diğer temel konu enerji alanında oluyor. Fosil yakıtların geleceği ne olacak, benzin kullanılacak mı, yenilenebilir enerjiye geçiş olacak mı, enerji güvenliği nasıl olacak, doğal afetlerde enerji altyapısı nasıl korunacak, riskler nedir gibi konular tartışılıyor. Her ne kadar yenilenebilir enerjide önemli adımlar atılsa da dünya genelinde kömür ve petrol ürünlerine olan talep düşmüyor, artıyor, dolayısıyla fosil yakıtlardan rüzgar ve güneş enerjisine geçilmesi belirli ülkelerde gündemde olsa da dünya genelindeki eğilimi yansıtmıyor. Birçok ülkede yenilenebilir enerji üretimi için uygun şartlar yokken olanlarda ise buna uygun yeni bir enerji altyapısı kurmanın ayrı dertleri oluyor. Ayrıca ülkelerin enerji güvenliği politikaları açısından başta kömür olmak üzere madencilik önemini koruyor. Elektrikli araçlar gibi ürünlerde ise başta Afrika olmak üzere birçok coğrafyada kritik madenler üzerinden jeopolitik kavgalar sürüyor ve batarya üretiminde kullanılan madenlerin çıkarılmasında ciddi çevre ve sosyal sorunlar açığa çıkıyor. Birkaç Avrupa ülkesinde elektrikli araçlarla, düşük karbon ayakizi ile yaşamını sürdüren bir kesim varken diğer yandan gezegenin iklimi açısından belirleyici konumda olan ormanların olduğu Afrika (Demokratik Kongo Cumhuriyeti) ve Latin Amerika (Brezilya, Şili) ülkelerinde büyük çevre tahribatları yaşanıyor.

Fosil yakıtlardan ve kömürden çıkmanın gerçekçi olmadığını, bu yönde taleplerin arttığını, yenilenebilir enerjiye geçen birçok ülkede plansızlıktan dolayı enerji fiyatlarının pahalı hale geldiğini belirten akademi, şirketler, STK’lar içinde bazı kesimler ise bu alanlarda çıkan karbonun havada yakalanması, depolanması ve giderilmesi için geliştirilen teknolojileri öne çıkarıyorlar. Bu alanda geliştirilen çözümlere öncelik verilmesi gerektiğini öne sürüyorlar. Örneğin bir petrol şirketi, X oranında karbonun atmosfere salınmasına neden oluyorsa aynı miktarda karbonu atmosferden yakalaması, çekmesi, depolaması ve gidermesi isteniyor. 

Karbon konusunu atık yönetimi şeklinde değerlendiren bu yaklaşımda nasıl ki evlere su getiren kurumlar kanalizasyon ve atık yönetiminden sorumlu oluyorsa, petrol şirketleri de benzeri bir yaklaşımla bir yandan yer altındaki karbonun atmosfere çıkmasına neden olurken diğer yandan çıkan “karbon atığı”nı da gidermeli veya depolamalı deniyor. COP’ların son yıllarda Azerbaycan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi ülkelerde yapılması, bu sene bir diğer petrol üreticisi Avustralya ile birlikte düzenlenmesi, Türkiye’nin de kömür madenciliği alanındaki yatırımları ve petrol şirketlerinin lobi faaliyetleri ve başta Hürmüz Boğazı olmak üzere savaşlar nedeniyle ülkelerin farklı enerji yöntemlerini gündeme getirmesi ve radikal bir geçişi tercih etmemesi COP politikalarını da etkiliyor. 

Bu alanda aslında en önemli alternatifi Küba ortaya koyuyor. Neredeyse 1 yıldır ABD’nin Küba’ya petrol sevkiyatına izin vermemesi karşılığında ciddi bir direnç ve dayanıklılık gösteren Küba halkı ve yönetimi kısa sürede hızlı şekilde güneş enerjisine geçerek mücadelesini sürdürüyor. Birçok ülkede benzin fiyatlarındaki artış dahi hükümetleri devirirken petrolün sadece birkaç ay değil, neredeyse 1 yıldır girmediği bir durumda yaratıcı çözümlerle ve aktif müdahalelerle enerjide zorunlu bir dönüşüme hayat veriyor.

Yenilenebilir enerji alanında bir diğer çığır açan ülke ise Çin. Bundan 10-15 yıl öncesine kadar Çin dünyanın üretiminin önemli bir kısmını üstlendiği ve büyük bir nüfusun alım gücünü yükselttiği için iklim krizinin sorumlusu olarak suçlanıyordu. Çin ürünleri kirli ve dayanıksız bulunuyordu. Çin şehirlerinde hava kirliliğinden göz gözü görmüyordu. AB ve Britanya’da iklim ve karbon ayakizi konulu politikalar ve vergiler de aslında Çin’i hedef alarak, baskılamak amacıyla gündeme geliyordu. Ancak kısa sürede Çin merkezi politikalarla bunu tersine çevirmeyi başardı. Yoğun ve kitlesel üretim ve yatırım ile güneş enerjisi yatırımı ucuzlaştı, Küba gibi birçok ülkenin alıp uygulaması için uygun şartlar oluştu. Çin sanayinin yeşil dönüşümünde hızlı adımlar attı, bu hız ve merkezi politikalar sayesinde kritik madenler alanında hakimiyetini kurdu, (bunun yarattığı çevre sorunlarını göz ardı etmemek gerekir) elektrikli araçlar alanında dünya liderliğini ele geçirdi, Avrupalı otomotiv firmaları ile ciddi bir rekabete girdi, birçok şehirde hava kirliliği yok oldu. Bunda uluslararası ekonomipolitiğin yanı sıra Çin’in fosil yakıtlara bağımlılığını azaltma amacı ve iklim krizinden bazı bölgelerinin ciddi şekilde etkilenmesi, Çin’in sanayinin yanı sıra ormanlaştırma gibi konulara da ağırlık vermesinin etkisi oluyor. Dolayısıyla Çin kendisine yönelik geliştirilen mekanizmaları kendi lehine kullandığı gibi, iklim krizinin daha da derinleşmesinin önünde çözüm arayan ve uygulayan en önemli aktör haline geldi, güneş ve rüzgar enerji yatırımlarının yaygınlaşmasını üretim kapasitesi sayesinde mümkün kıldı, COP’ta da en önemli aktörlerden biri haline geldi. Seneye Etiyopya’dan sonra 2028’te COP’un Çin’de düzenlenmesi de bu nedenle gündeme geliyor.

Yeşil yıkamanın ötesinde: Sponsorlar neden orada

Çevre mücadelesi veren kurumların çoğu sürece eleştirel yaklaşırken şirketlerin “yeşil yıkama” (greenwashing) denilen halkla ilişkiler ve pazarlama faaliyetlerini öne çıkarıyorlar. COP31’de en büyük sponsorların Türkiye’de çevre ve köylü mücadelelerinin hedefindeki şirketler olması da bu yönde bir tepkiye neden oldu. Bırakalım sosyalistleri, eleştirel yaklaşımı olan birçok kurumun giriş izinlerinin uzatılması, sınırlandırılması ve bir kısmının reddedilmesi de tepki çekti. Şirketlerin ve finansal kuruluşların bir yandan iklim krizini derinleştiren alanlara yatırım yaptığı diğer yandan bu tür etkinliklerde boy göstererek hem kendilerini akladıkları hem de lobi çalışmaları ile ilerlemeye engel oldukları belirtiliyor. Bunlarda elbette doğruluk payı var. Ancak bu aynı zamanda sınırlı bir yaklaşım. Kömür madenlerini veya sit alanlarında otel yatırımlarını finanse eden banka da, bu madenleri açan, otelleri inşa eden şirket de, hükümetin şehircilik, enerji ve ulaşım politikaları da mevcut durumun daha da kötüleşmesine neden oluyor. Bu açıdan eleştirilmeleri önemli. 

Diğer yandan COP31’de yer almanın ve bu sürece onlar açısından müdahil olmanın PR dışında çok daha önemli etkileri var. İhracat yapan, küresel finans kurumlarından kredi alan, küresel tedarik zincirlerinde yer alan şirketlerin yeşil dönüşüm adı altında yaptıkları çalışmaların ticari karşılığı var. Türkiye burjuvazisi açısından hem Çin’le rekabet hem de AB piyasasındaki konumunu korumak açısından bir karşılığı var. Bu nedenle otel inşaatı veya maden için çevreyi mahvedip ardından otele güneş enerjisi, rüzgar santrali kurmak, karbon hesabı yapıp raporlar hazırlamak, atık yönetimine yatırım yapmak mümkün oluyor.

Dolayısıyla COP kapitalizmin bir bütün olarak çelişkilerini, iç çatışmalarını, gezegeni ve insanlığı felakete götüren yanını, tüm bilgiye ve imkana rağmen halen ciddi, kapsamlı ve koordineli şekilde kamucu ve dayanışmaya dayalı adımlar atmayı reddetmesini, süreci halen karlılık ve pazar payı rekabeti ile okumakta ısrar etmesini yeniden ortaya koyan, sınırlı ilerlemelere ve çözümlere kaynaklık eden bir platform olma niteliğini koruyor.

soL’un dört kez sansürlenen X hesabını takip ederek yaygınlaştırabilirsiniz. 

soL Haber’i WhatsApp ve Telegram kanallarından takip edin, önemli gelişmeleri kaçırmayın.