Çocuk haklarının tarihsel gelişimini değerlendirirken 1917 Ekim Devrimi’ni yalnızca siyasal iktidarın değişmesi olarak ele almak, bu tarihsel dönüşümün toplumsal boyutunu eksik bırakacaktır. 

Çünkü Ekim Devrimi, üretim ilişkilerinin, mülkiyet düzeninin, eğitimin ve toplumsal yaşamın yeniden örgütlenmesini hedefleyen bir devrimdi. Bu dönüşümün önemli başlıklarından biri de çocukların toplum içerisindeki konumuydu.

Çarlık Rusyasında çocukluk, bütün çocuklar için eşit bir şekilde yaşanan bir dönem değildi. Varlıklı ailelerin çocukları eğitim ve gelişim olanaklarına ulaşabilirken işçi ve köylü ailelerin çocukları erken yaşta çalışma yaşamının içerisine giriyordu. Çocuk emeği, yoksul ailelerin geçim mücadelesinin bir parçası hâline gelmişti. Eğitim ise toplumsal sınıflar arasındaki eşitsizliklerin yeniden üretildiği alanlardan biriydi.

Dolayısıyla çocuk meselesi, yalnızca pedagojik veya ailevi bir mesele değildi. Aynı zamanda mülkiyet ilişkileri, emek sömürüsü ve sınıfsal eşitsizliklerle doğrudan bağlantılıydı.

Ekim Devrimi’nin çocuk hakları açısından tarihsel önemini burada aramak gerekir: Çocukların yaşam koşullarını belirleyen ekonomik ve toplumsal ilişkilerin değiştirilmesi, yeni toplumun temel hedeflerinden biri olarak ortaya konulmuştu.

1917: Çocuk emeğine karşı ilk yasal adımlar

Ekim Devrimi’nin ardından kurulan Sovyet iktidarının çocuk emeğine ilişkin ilk somut düzenlemelerinden biri, 29 Ekim 1917 tarihli çalışma saatlerine ilişkin kararnameydi.

Bu düzenleme, 14 yaşından küçük çocukların ücretli çalıştırılmasını yasaklıyor, 18 yaşından küçüklerin çalışma süresini günlük altı saatle sınırlandırıyordu. Ayrıca 16 yaşından küçüklerin gece çalıştırılmasına ilişkin yasak getiriyordu.

Bu kararın tarihsel önemi açıktır. Çarlık Rusyası döneminde çocuk emeğinin sanayi üretiminde kullanılmasına imkân veren çalışma düzeninin ardından, çocukların çalışma yaşamından korunmasına yönelik yeni bir hukuki yaklaşım ortaya konuluyordu.
Burada tartışılan yalnızca çocukların kaç saat çalışacağı değildi. Asıl mesele, çocukların yaşamlarının üretim sürecinin ihtiyaçlarına göre belirlenmesine karşı nasıl bir toplumsal düzen kurulacağıydı.

Çocuğun ekonomik değeri üzerinden değil, gelişim ve eğitim hakkı üzerinden değerlendirilmesi yeni dönemin temel iddialarından biriydi.

1918: Eğitimde sınıfsal ayrıcalıkların kaldırılması

Ekim Devrimi’nin çocuklar açısından en somut dönüşüm alanlarından biri eğitimdi.

16 Ekim 1918 tarihinde yayımlanan Birleşik Emek Okulu’nun Temel İlkeleri ve Yönetmeliği, Sovyet eğitim sisteminin yeni yönünü belirleyen önemli düzenlemeler arasında yer aldı.

Bu düzenlemelerle okulun bütün çocuklara açık olması, ücretsiz ve laik eğitim, zorunlu eğitim hedefi ve ortak eğitim anlayışı öne çıkarıldı.

Eğitimin sınıfsal ayrıcalık olmaktan çıkarılması hedefleniyordu. Çünkü devrim öncesinde işçi ve köylü çocuklarının eğitim olanakları sınırlıyken yeni eğitim politikası, toplumsal kökenin eğitim hakkı üzerinde belirleyici olmamasını amaçlıyordu.

Anatoliy Lunaçarski ve Nadejda Krupskaya gibi isimlerin katkı sunduğu eğitim tartışmalarında okul, yalnızca bilgi aktaran bir kurum olarak değil, yeni toplumun insanını yetiştiren toplumsal bir kurum olarak değerlendiriliyordu.

Burada önemli bir ayrım bulunuyordu: Çocukların eğitim hakkı, ailenin ekonomik gücüne bağlı olmamalıydı. Eğitim, toplumun bütün çocuklarına sağlanması gereken kamusal bir sorumluluktu.

Çocuğun korunması: Ceza yerine eğitim ve toplumsal destek

14 Ocak 1918 tarihinde kabul edilen Çocuklar ve Ergenler İçin Komisyonlar Kararnamesi, çocukların korunması bakımından önemli bir örnektir.

Kararnameyle küçükler için mahkeme ve hapis uygulamaları kaldırıldı. On yedi yaşına kadar olan çocukların dosyalarının özel komisyonlarda değerlendirilmesi öngörüldü. Bu komisyonlarda sosyal yardım, eğitim ve adalet alanlarından temsilcilerin bulunması, ayrıca bir hekimin görev alması düzenlendi.

Bu yaklaşım, çocukların toplumsal sorunlarla karşılaştıklarında yalnızca cezalandırılmaları yerine eğitim ve koruma mekanizmaları içerisinde ele alınmasını hedefliyordu. Çünkü yoksulluk, sahipsizlik ve toplumsal dışlanma içerisinde büyüyen bir çocuğun karşılaştığı sorunları yalnızca bireysel davranışlarla açıklamak mümkün değildir.

Çocuğun korunması, onu cezalandırmakla değil, yaşam koşullarını değiştirecek toplumsal mekanizmaları oluşturmakla mümkündür.

Annelik, bebek bakımı ve kamusal sorumluluk

Ekim Devrimi sonrasında çocuk haklarıyla bağlantılı önemli bir diğer gelişme, annelik ve bebek bakımının toplumsal sorumluluk olarak ele alınmasıydı.

31 Aralık 1917 tarihinde annelik ve bebekliğin korunmasına yönelik bir kurulun örgütlenmesi kararlaştırıldı. Bu süreçte Alexandra Kollontay’ın çalışmaları da önemli bir yer tuttu.

Kreşler, çocuk bakım kurumları, anne ve bebek sağlığı hizmetleri, kadınların toplumsal yaşama ve üretime katılımını kolaylaştıracak politikalarla birlikte değerlendirildi. Bu yaklaşım, çocuk bakımının yalnızca kadınların ve ailelerin üzerine bırakılmasına karşı kamusal sorumluluğun geliştirilmesini hedefliyordu.

Böylece çocukların yaşam koşulları ile kadınların toplumsal konumu arasında doğrudan bir ilişki kuruluyordu.

Ekim Devrimi’nin çocuk hakları açısından tarihsel anlamı

Ekim Devrimi sonrasında gerçekleştirilen bu düzenlemeler, çocukların eğitim, çalışma, sağlık, bakım ve korunma alanlarındaki haklarının toplumsal bir bütünlük içerisinde ele alınması bakımından önemlidir.

Elbette bu politikalar kısa sürede bütün sorunları ortadan kaldırmadı. İç savaş, kıtlık, ekonomik yıkım ve yetimlik, Sovyet toplumunda çocukların yaşamını ağır biçimde etkiledi. Kurumsal yapılanma da farklı alanlara bölündü ve uygulamada ciddi güçlüklerle karşılaşıldı.

Ancak tarihsel olarak önemli olan, çocuk meselesinin devletin ve toplumun sorumluluk alanına taşınması ve bu konuda somut hukuki düzenlemelerin yapılmasıydı.

1924 Cenevre Çocuk Hakları Bildirgesi’ni de bu dönemin uluslararası çocuk koruma tarihinin bir parçası olarak değerlendirmek gerekir. Bu belge Ekim Devrimi’nin doğrudan sonucu değildi; ancak çocukların korunmasına ilişkin uluslararası düşüncenin geliştiği tarihsel sürecin önemli belgelerinden biri oldu.

Bugün Ekim Devrimi’nin çocuk politikalarını neden tartışmalıyız?

Bugün çocuk işçiliği, yalnızca geçmiş toplumların ekonomik ve sosyal koşullarına ait bir sorun değildir. Fabrikalarda, atölyelerde, tarım alanlarında, sanayi sitelerinde, sokaklarda ve medya sektörünün setlerinde çalışan çocuklar, çocuk emeğinin farklı biçimlerde varlığını sürdürdüğünü göstermektedir.

Çocukların çalışması kimi zaman ekonomik zorunluluk, kimi zaman mesleki eğitim, kimi zaman da yetenek ve başarı hikâyeleri üzerinden açıklanmaktadır.

Oysa temel soru değişmemiştir: Çocuklar neden çalışmak zorunda kalıyor?

Bu sorunun yanıtını yalnızca ailelerin ekonomik tercihlerinde veya çocukların bireysel kararlarında aramak, sorunun toplumsal nedenlerini görünmez kılar. Yoksulluk, gelir dağılımındaki adaletsizlik, güvencesiz çalışma ve emeğin sömürülmesi çocuk işçiliğinin temel belirleyicileri arasındadır.

Ekim Devrimi’nin ardından geliştirilen çocuk politikalarını bugünden tartışırken bu tarihsel bağı yeniden kurmak gerekiyor. Çocukların eğitim hakkı, çalışma yaşamından korunması ve sağlıklı gelişimi, birbirinden bağımsız başlıklar değildir. Bunların tamamı çocuğun nasıl bir toplumda yaşayacağıyla ilgilidir.

Çocuk haklarını yalnızca hukuki metinlerde tanımlamak yeterli değildir. Bir çocuğun eğitim hakkından yararlanabilmesi için yoksulluk nedeniyle çalışmak zorunda kalmaması, sağlıklı beslenebilmesi ve güvenli bir yaşam alanına sahip olması gerekir.
Ekim Devrimi sonrasında ortaya konulan tarihsel yaklaşımın temel tartışması da burada anlam kazanmaktadır: Çocukların yaşamı, ekonomik üretimin ihtiyaçlarına göre mi şekillenecek, yoksa ekonomik ve toplumsal yaşam çocukların gelişim hakkını güvence altına alacak biçimde mi örgütlenecektir?

Çocuk işçiliği yalnızca çocukların çalışma yaşamında bulunması değildir; aynı zamanda toplumun ekonomik ve sınıfsal yapısının çocukların yaşamına müdahalesidir.

Çocukların fabrikalarda, tarlalarda, atölyelerde veya televizyon setlerinde çalışmak zorunda kalmadığı; eğitim, sağlık, beslenme ve barınma haklarının güvence altında olduğu bir yaşam, çocuk haklarının gerçek anlamda hayata geçirilmesinin koşuludur.
Ekim Devrimi’nin çocuk hakları tarihindeki yeri, bu soruyu yüz yılı aşkın süre önce toplumsal dönüşümün merkezine taşıma girişiminde aranmalıdır.

Çünkü çocukluk bir ayrıcalık değildir. Çocuğun yaşam hakkı, ailesinin ekonomik gücüne, toplumsal sınıfına veya piyasanın ihtiyaçlarına göre belirlenemez.

Çocukların geleceğini savunmak, onları sömürünün konusu olmaktan çıkarmak ve bugünden eşit bir yaşam hakkına sahip olmalarını sağlamaktır.

soL’un dört kez sansürlenen X hesabını takip ederek yaygınlaştırabilirsiniz. 

soL Haber’i WhatsApp ve Telegram kanallarından takip edin, önemli gelişmeleri kaçırmayın.