Како платформа за граѓанска технологија им помага на жените во Србија безбедно да стигнат дома 2026

Ова интервју е дел од серијалот текстови посветени на работата на дел од добитниците на грантови во рамки на програмата „Digital Spark“, која се спроведува во рамки на проектот „Регионален механизам за поддршка на Источна Европа и Централна Азија (EECA)“. Проектот го спроведуваат Фондација Метаморфозис и TechSoup, во партнерство со CIVICUS и во рамки на Иницијативата за дигитална демократија (DDI), која ги опфаќа земјите од глобалниот Југ. Интервјуто се објавува на „Глобал Војсес“ врз основа на договор за споделување содржини.

За многу жени и девојки во Србија, безбедноста не се сведува само на физичката заштита. Таа влијае врз нивната слобода на движење, изборите што ги прават и можноста рамноправно да учествуваат во јавниот живот. Ова прашање не може да се разгледува одделно од пошироката општествена положба на жените и младите. Извештаите на Младинскиот национален совет на Србија (KOMS) покажуваат дека многу млади се чувствуваат несигурно, имаат сè помала доверба во институциите и располагаат со ограничени можности за суштинско учество во донесувањето одлуки што влијаат врз нивниот живот. Во извештаите се документирани и загрижувачки случаи на притисоци, закани и безбедносни ризици со кои се соочуваат младите активисти што јавно се залагаат за општествени промени.

Истовремено, извештаите на Повереникот за заштита на рамноправноста укажуваат дека родовата дискриминација и нееднаквиот третман и понатаму се присутни во српското општество и влијаат врз жените и девојките во различни аспекти од секојдневниот живот. Многу случаи на вознемирување, заплашување или непријатни искуства на јавни места никогаш не се пријавуваат официјално. Некои жени не веруваат дека пријавувањето ќе донесе промена. Други се плашат од осуда и општествена стигма или сметаат дека она што го доживеале е премногу безначајно за да биде важно. Но, ниту едно такво искуство не е безначајно кога станува збор за правото на достоинство, слободно движење и рамноправно користење на јавните простори.

Глобал Војсес (ГВ): Кажете ни нешто повеќе за вашата организација и зошто решивте да се вклучите во проектот Digital Sparks.

Варвара Лазаревиќ (ВЛ): Oмладина ЈАЗАС Нови Сад веќе многу години работи со млади луѓе и различни маргинализирани групи, со фокус на подобрување на квалитетот на животот преку едукација, информирање и поддршка. Го основавме младинскиот медиум Омладинске новине, кој излегува и во печатено и во онлајн издание, а од минатата година имаме и сопствено подкаст-студио, каде што работиме со млади луѓе и ги обучуваме за новинарство, социјални медиуми и медиумска продукција.

Digital Sparks ни беше важен бидејќи ни овозможи да ги поврземе областите на кои работиме со години – комуникација, човекови права и работа со млади – со технологијата и да ги преточиме во практична алатка.

Така настана Safe Steps. Идејата се развиваше со години низ мојата професионална работа, истражувањата и работата со млади луѓе и жени. Сакав да истражам како технологијата може да им биде навистина корисна на луѓето и да им даде видливост на искуствата за кои ретко се зборува и кои често остануваат нечуени.

ГВ: Кој проблем или предизвик во вашата заедница ве поттикна да го започнете овој проект?

ВЛ: Долго размислував за искуствата што се случуваат секојдневно, но ретко се евидентираат на каков било официјален начин. Некој го менува патот до дома, забрзува со чекорот кога минува низ одреден дел од градот, испраќа порака за да потврди дека безбедно стигнал или едноставно почнува да избегнува одредено место. Сите овие искуства ни кажуваат нешто за тоа како луѓето навистина ги доживуваат јавните простори.

Кога зборуваме за безбедноста, вниманието често е насочено кон тоа што треба да направат поединците за да се заштитат. Јас сакав да поставам поинакво прашање: што можеме да промениме во просторот каде што луѓето живеат, работат, учат и го поминуваат слободното време?

SafeSteps произлезе од тоа прашање. Платформата им овозможува на луѓето анонимно да ги споделуваат своите искуства и да ги означат местата каде што се случиле. Едно искуство може да укаже на одреден проблем, додека повеќе такви искуства можат да откријат одреден образец. Тоа може да отвори простор за разговор со заедницата и институциите за можните промени.

ГВ: Кои беа главните активности што ги спроведе вашата организација за време на учеството во проектот и какви промени воведовте?

ВЛ: Најважно беше што успеавме да ја преточиме идејата во функционална платформа. SafeSteps сега е достапна и луѓето можат да ги споделуваат своите искуства и да ги означуваат местата каде што доживеале насилство, вознемирување, дискриминација или се почувствувале небезбедно.

Заштитата на приватноста беше едно од нашите основни начела уште од самиот почеток. Платформата функционира анонимно, без регистрација и без потреба од внесување име, адреса на е-пошта или телефонски број. Локациите се прикажуваат приближно, така што искуството може да се поврзе со одреден јавен простор, а притоа се штити приватноста на поединецот.

Истовремено, почнавме да ја промовираме платформата преку социјалните медиуми и контакти со медиумите, објаснувајќи како функционира SafeSteps и охрабрувајќи ги луѓето да ги споделуваат своите искуства.

Друг важен дел од платформата е мрежата со повеќе од 20 контакти за поддршка, преку која луѓето можат да најдат информации за различни видови помош.

ГВ: Како учеството во проектот влијаеше врз корисниците на вашата организација и врз заедницата на која ѝ служите? Наведете конкретни примери.

ВЛ: Мислам дека најважната промена е тоа што создадовме уште еден начин луѓето да ги направат своите искуства видливи. Има искуства што некој сака да ги сподели, но притоа му е потребен простор во кој ќе се чувствува безбедно и ќе има контрола врз информациите што ги споделува.

Токму тоа го нуди SafeSteps. Секој може анонимно да сподели некое свое искуство, а истовремено да придонесе за пошироката слика за тоа како луѓето ги доживуваат јавните простори.

За младите со кои работиме, проектот е и конкретен пример за тоа како технологијата може да се користи за многу повеќе од комуникација и забава. Таа може да биде алатка за учество и поттикнување разговори за прашања што влијаат врз нивното секојдневие.

Сè уште сме во почетна фаза, па сметам дека е важно да имаме реални очекувања во однос на долгорочното влијание. Засега сме насочени кон тоа да ги разбереме споделените искуства и да видиме како тие можат да придонесат за разговори за можните промени.

ГВ: Како се променија вашите знаења, свесност и искуство во областа на дигиталната демократија и граѓанскиот простор благодарение на учеството во проектот?

ВЛ: И пред овој проект работев на пресекот меѓу комуникациите, медиумите, човековите права и новите технологии. Сепак, SafeSteps ме поттикна многу поконкретно да размислувам за технологијата како дел од граѓанскиот простор.

Особено ми стана јасна важноста на довербата. Кога барате од луѓето да споделат чувствителни искуства, начинот на кој е осмислена технологијата е подеднакво важен како и самата идеја. Приватноста, заштитата на податоците и дигиталната безбедност не се само технички прашања. Тие директно влијаат врз тоа дали луѓето ќе се чувствуваат сигурно да учествуваат.

Исто така, научив повнимателно да го следам целиот пат на информациите – од моментот кога некое лице споделува искуство, преку начинот на кој тоа се заштитува и обработува, до можноста на крајот да послужи како основа за комуникација, истражување или дијалог со институциите.

За мене, ова е важен дел од дигиталната демократија: создавање практични и доверливи начини луѓето да учествуваат во заедниците на кои им припаѓаат.

ГВ: Кои се највредните лекции и искуства што ги стекнавте во текот на овој проект?

ВЛ: Една од најважните работи што ги научив е дека технологијата сама по себе не е решение. Таа добива вистинска вредност кога одговара на реална потреба и е осмислена на одговорен начин.

Друга важна лекција се однесува на приватноста. Кога се работи со чувствителни искуства, заштитата на податоците мора да се земе предвид уште од самиот почеток. Довербата на луѓето се гради преку секој аспект на платформата.

Многу ми значеше и искуството од соработката што ја овозможи Digital Sparks. Се уверив колку знаење поседуваат организациите што работат на слични прашања и колку можеме да научиме едни од други.

И можеби најважната лекција е дека еден глас може да поттикне разговор, а повеќе гласови можат да откријат одреден образец. Кога некој проблем ќе стане видлив, се отвора можност да се разговара за тоа како може да се реши.

ГВ: Што следува понатаму? Како планирате да ги примените стекнатите знаења и унапредените дигитални капацитети во вашата идна работа и во заедницата?

ВЛ: За мене, SafeSteps не е завршен проект, туку почеток.

Сакаме да продолжиме да ја промовираме платформата, да следиме како ја користат луѓето и внимателно да ги разгледуваме пристигнатите искуства. Важно ни е да разбереме кои проблеми и локации најчесто се издвојуваат и како можеме да реагираме преку дијалог со заедницата и институциите.

Би сакала да ја зајакнеме соработката со организации, училишта, универзитети, медиуми и институции што можат да придонесат за побезбедни и поинклузивни јавни простори. На подолг рок, гледам можност овој модел да се прошири и надвор од Нови Сад и да ги поврзе искуствата од други градови во Србија.

Знаењата што ги стекнавме преку Digital Sparks ќе ги примениме и во нашата поширока работа со младите. Преку Омладинске новине и нашето подкаст-студио можеме да продолжиме да отвораме прашања поврзани со дигиталните права, приватноста, одговорното користење на технологијата и информирањето.

Би сакала еден ден да можеме да ја согледаме состојбата во Србија низ искуствата на граѓаните и да видиме каде постојат проблеми, но и каде е постигнат напредок. За мене, тоа е вистинското значење на SafeSteps: искуствата да станат видливи, видливоста да поттикне дијалог, а дијалогот да доведе до промени.