Türkiye’de halen elektrik üretiminde ağırlıklı pay yüzde 33,5 ile termik santrallere ait. Bunu yüzde 23 pay ile doğalgaz izliyor. Bunlar 2025 yılına ait üretim oranları. Termik santrallerde kullanılan kömürün ise yüzde 37’si Türkiye’de çıkarılıyor. Termik santrallerde ithal kömür kullanımı yüzde 67 ile neredeyse yerli kömürün iki katı.

Termik santrallerin özelleştirme sözleşmelerinde yer alan kimi yükümlülükler ve Türkiye Kömür İşletmeleri’ne (TKİ) olan borçlar nedeniyle kömür patronları kârından memnun değil. 

Yıllarca ötelenen ödeme borçları artık dağ olmuş durumda. Özel termik santral işletmeleri için deniz bitmiş görünüyor. Soma Termik Santrali’nin belli ünitelerinin işletmeciliğini yapan Konya Şeker kâr elde edemediği gerekçesiyle faaliyetlerini büyük ölçüde durdurdu. Elbistan Termik Santrali’nde de Çelikler Holding işletmecisi olduğu belli üniteleri durdurma ve işçileri işten çıkarma yoluna gitti. 

Diğer termik santrallerde de durumun pek farklı olmadığına dair bilgiler geliyor.

Termik santralleri işleten şirketlerin kâr etmedikleri ve kazanamadıklarına dair yakınmalarıyla çelişkili olan ise devlete ait Elektrik Üretim Anonim Şirketi’nin (EÜAŞ) termik santral işletmecileri ile 2026 için 7-7,5 cent/kwh taban fiyat üzerinden elektrik satın alma anlaşmaları yaptığı biliniyor. Serbest piyasada elektrik birim fiyatı 7,5 cent/kwh’in altına düştüğünde EÜAŞ termik santral işletmecilerine ilave ödeme yapıyor.

Elektrik üretiminde termik santraller hâlâ önemli yer tutuyor

Türkiye’de elektrik şebekelerinin “baz yüke” ihtiyacı var. Payı her geçen gün artan süreksiz ve dağıtık enerji üreten yenilenebilir enerji santralleri ile birlikte şebeke kararlılığını sağlamak için daha sürekli ve stabil elektrik üreten baz yük kaynaklara yani kömür ve doğalgaz santrallerine ihtiyaç duyuluyor. Hükümet bu alanda tercihini kömürden yana yapacağını 2025-2026 strateji dokümanlarında açıkladı. 

Kömür santrallerinin yüksek kapasite ile tekrar çalıştırılması, atıl kapasitesinin rehabilite edilerek devreye alınması ve yeni yerli kömür santrallerinin açılması için çalışmaların sürdüğüne dair bilgiler var. Zeytinliklerle ilgili yasal düzenlemelerin apar topar Meclis’ten geçirilmesi de, Türkiye’de özel kömür madenciliği işletmeciliğinin teşviki ve kömür arzının artırılmasına dönük atılmış adımlardan birine örnek teşkil ediyor.

Soma ve Afşin-Elbistan termik santrallerinde neler oldu?

Soma Termik Santrali B Ünitesi 990 MW kapasiteye sahip. Santral, Özelleştirme İdaresi’nin ihalesi 13 Ocak 2015 tarihinde gerçekleşiyor ve 685,5 milyon dolar teklifle Konya Şeker Sanayi ve Ticaret A.Ş. ihaleyi kazanıyor, 22 Haziran 2015 tarihinde de devir tamamlanıyor.

Özelleştirmeden bu yana yerine getirilmeyen yükümlülükler ve TKİ’ye olan borçlar nedeniyle ise yukarıda da belirttiğimiz gibi “deniz bitmiş” görünüyor. Konya Şeker’in santrali artık işletmeyeceğini pek çok ortamda söylediği biliniyor ancak santral alacaklarına istinaden kamulaştırılsa dahi sorun çözülmüyor. Santralin borçlarının yapılandırılarak üçüncü bir firmaya devrinin görüşüldüğü konuşuluyor. 

Soma Termik Santrali B Ünitesi’nde çalışan yaklaşık 700’e yakın işçiye ise ya zorunlu olarak yıllık izinleri kullandırılıyor ya da ücretsiz izne çıkarılıyor.

Afşin-Elbistan Termik Santrali A Ünitesi ise uzun yıllara yayılan bir süreç sonunda işletme hakkı devri ile özelleştiriliyor. Sürecin geçmişinde ERG-Verbund’la ilgili yargı kararları ve devir yükümlülüğü tartışmaları bulunuyor. 2018’de ERG-Verbund hisselerini satın alan Çelikler Holding ile EÜAŞ arasında devir protokolü imzalanarak santral ve linyit kömürü maden işletmesinin 20 yıllığına devrinin önü açıldı. Çelikler Holding’in işlettiği maden sahasında yaşanan iş güvenliği sorunları, rehabilitasyon/yatırım taahhütlerinin yerine getirilmemesi ve “yükümlülüklerin gerisinde kalındığı” ise neredeyse herkesçe biliniyor. Buna rağmen Çelikler Holding’e anlaşma kapsamında taahhüt edilen ödemelerin aksamaksızın yapıldığı biliniyor. Geçmişte Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın başındaki en büyük sorunlardan biri olan Afşin-Elbistan Termik Santrali A Ünitesi yüzünden EÜAŞ’ta pek çok bürokrat görevden alınmıştı.

Afşin-Elbistan Termik Santrali A Ünitesi’nde çalışan 400’ün üzerinde işçi Şubat ayı içerisinde işten çıkarıldılar.

Aslında özelleştirmelerle sermayeye peşkeş çekilen termik santral örnekleri çok daha fazla. Soma ve Afşin-Elbistan son dönemde faaliyetlerini tamamen ya da belli oranlarda durduran ve çalışanlara işten çıkarma dayatmaları bulunan işletmeler olarak gündeme geldiler. Pek çok özelleştirilen kömür santralinde özelleştirmeden kaynaklı yükümlülükler yerine getirilmedi. Tam bir şeffaflık olmasa da basına ve bürokrasiye yansıyan görüşmelerden özelleştirme borçlarının ödenmediği, döviz borçların TL’ye çevrildiği, alacakların sürekli ertelendiği biliniyor. Özellikle Soma’da Konya Şeker’in ödemediği borçlar TKİ’ye tarihinin en büyük zararını ettirdi. Artık santral geri kamulaştırılsa dahi TKİ’nin alacaklarını ve tahsil edemediği alacaklarından kaynaklı zararını karşılamayacağı ifade ediliyor.

Kömür madenlerinde hak gaspları için gerekçe hazır

Özel kömür madeni işletmeleri için en önemli tedarikçi termik santraller. Devlet kömür madenlerini işleten şirketlere kömürlerinin öncelikle termik santrallere satışına dair belli oranda teşvik tarifinde bulunmuş durumda. Termik santrallerin kömür tedarikindeki aksamalar bu açıdan kömür işletmelerinin satış ve kâr tutarları açısından zorlayıcı bir durum yaratıyor. Kömür işletmeleri ise bu durumu maden işçilerinin haklarını ödememek için bir fırsat olarak değerlendiriyor.

Soma Termik Santrali’nde yaşanan ve B Ünitesi’nde elektrik üretiminin neredeyse tamamen durmasına yol açan gelişmelerle birlikte bölgede kömür çıkaran maden şirketleri de art arda işçilerin maaş ve ek haklarını ya tamamen ya da kısmen kesmeye ve ödememeye başladılar.

Öte yandan Polyak Maden’de yaşanan, işçilerin greve çıkmasına sebep olan hak gasplarının benzerleri Soma’daki diğer madenlerde de gündeme gelmiş durumda. Önümüzdeki günlerde işçilerin