18. yüzyıl ortalarında İngiltere’de başlayan sanayi devriminin, yüz yıl içerisinde Avrupa, Japonya ve ABD’ye yayılması sonucu fosil yakıt tüketiminin hızla artması ile atmosfere salınan ve sera gazları olarak adlandırılan karbondioksit (CO2), azot oksitler (NOX), kükürt dioksit (SO2), metan (CH4), karbonmonoksit (CO) ve daha sonraki yıllarda HFC, PFC gibi florlu gazların güneşten dünyamıza gelen ışınları daha fazla absorbe etmesi sonucu küresel sıcaklıklar giderek arttı ve bu artış, iklim değişikliği olarak tanımlanan sürecin temel nedeni oldu.

Daha 19. yüzyılın ilk çeyreğinde atmosferdeki sera gazı konsantrasyonları artışının küresel ısınmaya yol açtığı anlaşılırken 1824’te Fransız Joseph Fourier, 1859’da ABD’li Eunice Newton Foote, 1896 yılında İsveçli Svante Arrhenius gerçekleştirdikleri deneysel çalışmalarla atmosferde artan sera gazı ve su buharı konsantrasyonlarının küresel ısınmaya yol açacağını tespit ettiler.

Erken dönemdeki bu tespitlere rağmen, küresel ısınma ve bunun sonucunda yaşanan iklim değişikliğinin önemine dikkat çeken ilk uluslararası toplantı, Dünya İklim Konferansı adıyla 1979 yılında Cenevre’de, 50’yi aşan ülkeden 400’ün üzerinde uzmanın katılımı ile Dünya Meteoroloji Teşkilatı tarafından gerçekleştirildi.

Bu toplantıdan 9 yıl sonra, 1988 yılında Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC) ve 13 yıl sonra 1992 yılında Rio de Janeiro’da Birleşmiş Milletler Çevre ve Kalkınma Konferansı düzenlendi. 1997 yılında imzalanarak 2005 yılında yürürlüğe giren Kyoto Protokolü ile gelişmiş ülkelerin sera gazı emisyonlarını, 1990 yılı emisyonlarından %5,2 azaltmaları kabul edildi, 2015 Paris Anlaşması ile ise küresel sıcaklık artışının, sanayi devrimi öncesi döneme göre 2^oC’den fazla olmaması (mümkünse 1,5 °C) kararlaştırıldı. Paris Anlaşması ile Kyoto Protokolü’nde olduğu gibi yalnızca gelişmiş ülkelere değil gelişmekte olan ülkelere de yükümlülükler getirilmesi kabul edildi. Ancak tüm bu karar ve anlaşmalara rağmen, Dünya Meteoroloji Teşkilatı’nın verilerine göre 2024 yılı küresel sıcaklık ortalaması, sanayi devrimi öncesi sıcaklıklarının 1,55 °C üzerinde gerçekleşerek en sıcak yıl olarak kayıtlara geçti.

Dünyada sera gazı salınımları

50 yıla yakın bir süre öncesinde küresel ısınma ve yol açtığı/açacağı iklim değişiklerinin uluslararası düzeyde ele alınmasına, 30 yıla yakın bir süre önce Kyoto Protokolü ile sanayileşmiş ülkelere sera gazı salınımlarının azaltılması yükümlülüğü getirilmesine ve son 11 yılda sera gazı azaltımına ilişkin yükümlülüklerin genişletilmesine rağmen, küresel ölçekte yıllık sera gazı salınımı ve kişi başına düşen yıllık sera gazı salınım miktarlarında bir azalma değil aksine artış görülüyor. Nitekim, 1997 yılında kabul edilen Kyoto Protokolü’nden 2024 yılına kadar geçen sürede sera gazı salınımı 18,6 milyar ton artmış (%53,8 artış), kişi başına üretilen yıllık sera gazı miktarı ise 5,85 T/kişi.yıl’dan 6,56 T/kişi.yıl mertebesine yükseldi (%12,1 artış).

Sera gazı salınımlarındaki en büyük payın karbon dioksitte sonrasında ise metan, diazot monoksit ve florürlü gazlarda olduğu görülüyor.

1990 ile 2023 yılları arası dünyada sera gazı salınımlarındaki artış %64, 6 mertebesindeyken, bu dönemde kişi başına düşen sera gazı salınım artışı %7,4 olarak gerçekleşti.

Küresel sera gazı salınımlarının sektörel dağılımına bakılacak olursa, Enerji Sanayi’nin %29,4, Ulaşım’ın %15,9, Endüstriyel Yakma’nın %12,2 ile ilk 3 sırayı aldığı, atık sektörünün ise küresel sera gazı salınımlarında %3,4 paya sahip olduğu görülüyor.

Dünyada sera gazı salınımında ABD ve Çin’in ilk 2 sırada yer alırken, dünya nüfus sıralamasında 18’inci sırada olan Türkiye, sera gazı sıralamasında ise 16’ncı sırada yer aldı.

Türkiye’de sera gazı salınımları

Türkiye’de 1990 ile 2024 yılları arasındaki 31 yıl içerisinde küresel ısınmanın temel nedeni olarak görülen sera gazları salınımı %155 artışla 228,9 milyon ton CO2 eşdeğeri’nden 584,5 milyon ton CO₂ eşdeğeri’ne çıkarken, kişi başına üretilen yıllık sera gazı miktarı da %61,9 artışla, 4,2 ton CO₂ eşdeğeri/kişi miktarından 6,8 ton CO₂ eşdeğer/ kişi miktarına yükseldi.

Bu rakamlar, Türkiye’de sera gazı salınımındaki toplam artış hızının ve kişi başına üretilen sera gazı artış hızının dünya ortalamalarının üzerinde olduğunu gösterdi.

TÜİK 2024 Çevre İstatistikleri’nde Türkiye’de sera gazı salınımlarının sektörel dağılımları da aşağıdaki gibi verildi.

Sektörel olarak bakıldığında, Türkiye’de en fazla sera gazı salınımının Enerji (%71,6), Endüstriyel İşlemler ve Ürün Kullanımı (%12,8), Tarım (%13,0) ve Atık (%2,6) sektöründe olduğu görüldü.

COP31 Antalya

9-20 Kasım 2026 tarihleri arasında Antalya’da gerçekleştirilecek olan 31’inci Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Taraflar Konferansı (COP31), 1992 yılında Brezilya’nın Rio de Janeiro şehrinde gerçekleştirilen Birleşmiş Milletler Çevre ve Kalkınma Konferansı’nda alınan karar doğrultusunda, her yıl bir ülkede yapılan toplantıların, adından da anlaşılacağı gibi, 31’cisi olup ilk Taraflar Konferansı (COP1), 1995 yılında Almanya başkenti Berlin’de gerçekleştirildi.

1997 Kyoto Protokolü ve 2015 Paris Anlaşması gibi iklim değişikliği ile mücadelede dönüm noktası olarak sayılan kararların da Taraflar Konferansı süreçlerinde ortaya çıktığı ifade edildi.

Antalya’da düzenlenecek olan 31. Taraflar Konferansı’nda Türkiye ev sahibi ülke olarak toplantı başkanlığını yürütürken Avustralya da başmüzakereci olarak rol oynayacak.

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından COP31’in öncelikli 10 teması Sıfır Atık/Metan Azaltımı, Temiz Enerji ve Elektrifikasyon, Gıda Güvenliği ve Tarım, Yeşil Sanayileşme, Okyanuslar ve Denizler, İklim Dostu Dirençli Kentler, Gençlik Katılımı, Dirençli Sağlık Sistemleri, Sektörler Arası Ortak Eylem ve Ulusal Katkı Beyanı olarak tanımlandı.

1992 yılında Brezilya’nın Rio de Janeiro’da gerçekleştirilen ve Yeryüzü Zirvesi olarak da adlandırılan Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC) 154 ülke tarafından imzalanmış olup, bu kapsamda küresel ısınma ve iklim değişikliğiyle mücadele amacıyla uluslararası bağlayıcılığa sahip ilk anlaşma 1997 yılında Japonya’nın Kyoto kentinde imzalandı.

Kyoto Protokolü olarak adlandırılan bu anlaşma ile sera gazı olarak tanımlanan ve küresel ısınmada etkin rolü olan altı gazın salınımlarının, 37 sanayileşmiş ülke ve AB tarafından, 2012 yılına kadar 1990 yılı salınım miktarlarının %5,2 altına indirilmesi taahhüt altına alındı. Kyoto Protokolü’nü 192 ülke imzalarken ABD Protokolü imzalamadı ve Kanada 2011 yılında, daha önce imzaladığı Protokol’den ayrıldı.

Kyoto Protokolü’nün geçerlilik tarihinin 2020 yılında bitecek olması nedeniyle, 2016 yılında yürürlüğe giren ve yine Kyoto Protokolü gibi bağlayıcı nitelikte bir sözleşme olan Paris Anlaşması hazırlandı. Paris Anlaşması ile küresel sıcaklıkların, sanayi devrimi öncesi sıcaklıklara göre 2°C’den fazla artışının engellenmesi hedeflenirken, gelişmekte olan ülkelere de sera gazı emisyonlarının azaltılmasına yönelik yükümlülükler getirildi.

Türkiye, 194 ülkenin taraf olduğu Paris Anlaşması’nı 2016 yılında imzaladı. Anlaşma’nın Uygun Bulunduğuna Dair Kanun’un 7 Ekim 2021’de Resmi Gazete’de yayımlanmasının ardından 10 Kasım 2021’de Anlaşma’ya resmen taraf oldu.

Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın COP 31 için belirlemiş olduğu 10 tema içerisinde Sıfır Atık hedefine özel bir vurgu yapıldığı görüldü. Ancak, Türkiye’nin atık ithalat verilerine bakacak olunursa, sadece AB ülkelerinden ithal edilen atık miktarının, AB’nin toplam atık ihracının 1/3’üne karşılık gelen 12,8 milyon T/yıl’a ulaştığı, bu atıkların yıllık 10,8 milyon T kısmının metalik atıklar olduğu açık. Türkiye’nin 2025 yılı toplam hurda çelik ithalatı ise 18,8 milyon ton olarak gerçekleşmiş olup en büyük atık ihracatçısı ülke ABD’dir.

Yine, Türkiye 2025 yılında 1,8 milyon T atık kağıt karton, 700 bin T atık plastik ithal etmiş, İzmir’in Aliağa ilçesinde faaliyet gösteren gemi söküm tesislerinde ise 2020 yılında 94 gemi sökümü gerçekleştirildi.

İzmir Kalkınma Ajansı’nın 2022 yılında yayımladığı İzmir Aliağa Gemi Geri Dönüşüm Sektör Analizi’ne göre, Türkiye 2020 yılında dünyada gerçekleştirilen 629 adet gemi geri dönüşümünün 94 adedini (%15) gerçekleştirmiş olup bu gemilerin toplam ağırlığı 1,8 milyonT’dur. İZKA’nın söz konusu çalışmasında verilen bilgiye göre, Türkiye 2020 yılında Hindistan, Bangladeş ve Pakistan’dan sonra dünyada en fazla sayıda gemi geri dönüşümü yapan ülke olup, Türkiye’yi 20 gemi sökümü ile Çin takip etmektedir. Gemilerde ortalama çelik malzeme ağırlığı %70 civarında olup, 2020 yılı verileriyle geri dönüşüme tabi tutulan gemilerden 1,26 milyon ton civarında hurda çelik elde edilmiş olduğu anlaşıldı. Gemi sökümünden gelen hurda çelik, ithal demir çelik hurdası ile birlikte Aliağa’da kurulu bulunan ve sayıları 10’a ulaşan demir çelik fabrikasında hammadde olarak kullanılıyor.

2025 yılı verileri ile demir çelik sektöründeki duruma bakacak olursak, 2025 yılında toplam hurda demir çelik ithalatının 18,71 milyon T/yıl, demir çelik ihracatının ise 17,50 milyon T/yıl olduğu, dolayısıyla 2020 yılı verileri ile yukarıda yapılan değerlendirmenin bugün için de geçerliliğini koruduğu görüldü.

Böylelikle, 2020 yılı verilerine göre Aliağa Gemi Geri Dönüşüm Tesisleri’nde elde edilen 1,26 milyon T/yıl civarındaki hurda çeliğin ergitilmesi sonucu oluşan 157.500 T/yıl civarında cürufun depolanması ile ortaya çıkan kirletici tozlarla birlikte gerek gemi sökümü sırasında ortaya çıkan gaz, katı ve sıvı atıklar, gerek demir çelik fabrikalarının bu hurda malzemeleri ergitirken neden oldukları kirletici salınımları, tıpkı atık geri kazanım tesisleri yangınlarının yol açtığı hava kirliliği gibi, Sıfır Atık hedef ve söyleminin ne kadar gerçek dışı olduğunun, atık ithali politikalarının aynı zamanda kirlilik ithali anlamına geldiğinin de açık kanıtları.

Yine Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın COP31’in on öncelikli teması arasında sayılan Metan Gazı Salınımı açısından ülkemizin konumuna bakacak olursak, dünyada sera gazı salınımlarında metan gazı %11’lik bir paya sahipken, bu oran Türkiye’de %13 mertebesinde.

Kaliforniya Üniversitesi’nin (UCLA) metan gazı salınımları izlemesine ilişkin bir çalışmasında, Türkiye’de yüksek miktarda metan gazı salınımına yol açan 35 faaliyetin metan gazı salınımları verilmiş olup bu faaliyetler arasında katı atık bertaraf tesisleri sayısının fazlalığı dikkat çekici.

COP31’in diğer bir teması da İklim Dostu Dirençli Kentler olarak belirlenmiş olup, yaşamın kuraklık ve sel tehdidi arasında sürdürüldüğü yerleşimlerimiz dikkate alındığında, ülkemizin bu konudaki performansının da aşağı doğru bir seyir izlediğini görüyoruz.

Ülkemizde ve dünyada sanayileşmeden tarıma, kentleşmeden çevreye, ulaşımdan madenciliğe, eğitimden sağlığa, tüm ana sektörlerde kişi ve şirketlerin çıkarını değil kamu yararını esas alan planlamalar yapılmadıkça, bu planlamaların yapılmasına olanak sağlayacak siyasal iktidar oluşmadıkça, kârlılık değil verimlilik, bireysel değil toplumsal yarar yaşamın ana ilkesi olmadıkça, yalnızca küresel ısınma ve yol açtığı iklim felaketleri değil, doğanın talanı ve emeğin sömürülmesi azalmayacak, bitmeyecek.

Küresel ısınma ve yol açtığı iklim krizinin derinleşerek devam edeceği bir dünyada ise, Kaliforniya Berkeley Üniversitesi’nden Küresel Çevre Sağlığı Profesörü Kirk R. Smith’in de belirttiği gibi:

“Küresel İklim Değişimi sonucu meydana gelecek değişimlere bağlı olarak, zenginler dünyalarını daha pahalı, daha rahatsız edici, daha konforsuz, daha bozulmuş ve daha renksiz; genel olarak tatsız ve tahmin edilemez bulacaklar. Fakirlerse ölecek….”