İzmir Nâzım Hikmet Kültür Merkezi bünyesinde kurulan Nâzım Sahne, İspanyol yazar José Sanchis Sinisterra’nın “Ay Carmela” adlı oyununun 12 Kasım’da yapılacak ilk gösterimi için hazırlıklarını tamamlamak üzere.

“Ay Carmela”, İspanya İç Savaşı sırasında yanlışlıkla, dönemin Cumhuriyetçi sosyalist hükümetini yıkmak için ayaklanan Franco yanlısı faşist güçlerin kontrolündeki bölgede kalan iki gezgin varyete sanatçısının öyküsünü anlatıyor.

İç Savaş’ın 50. yıldönümünde, 1986 yılında José Sanchis Sinisterra tarafından kaleme alınan oyun, dönemin İspanyol hükümetinin açıklamalarına bir yanıt niteliğinde. Sinisterra, İspanyol hükümetinin “İç savaş anılmaya değer bir olay değildir ve tarihe bırakılmalıdır” açıklamasına, unutmaya ve örtbas etmeye itiraz eden oyunuyla karşı çıkıyor.

12 Kasım’da prömiyer yapmaya hazırlanan oyunun yönetmeni Prof. Dr. Semih Çelenk ile oyun ve prova süreci hakkında konuştuk.

‘Ay Carmela!’ Türk tiyatro izleyicisinin aşina olduğu bir oyun. Oyun, Türkiye’de ilk olarak Ankara Sanat Tiyatrosu’nda sahnelendikten sonra Devlet Tiyatroları ile İstanbul ve Antalya Şehir Tiyatroları da dâhil olmak üzere birçok topluluk tarafından oynandı. Türk tiyatrosunun ‘Ay Carmela!’ya olan ilgisini neye bağlıyorsunuz?

Evet, gerek “Ay Carmela” gerekse Sinisterra’nın bu oyunundan yola çıkan Angelo Savelli’nin “Carmela ve Paulino”su var bildiğimiz. Ayrıca Carlos Saura’nın da bu metinden yola çıkan ama oldukça serbest bir senaryoyla yaptığı “Ay Carmela” filmi var. Türkiye’de Sinisterra’nın da Savelli’nin de oyunları çok kez oynandı. Sanıyorum, Savelli’nin uyarlaması biraz daha fazla oynanmıştır.

“Ay Carmela!” ilk bakışta iki kişilik, müzikli, danslı, dekorsuz, az kostümlü bir oyun. Belki sadece bu özellikleri bile bizde tercih ediliyor olmasında etkilidir. Dün de bugün de Türkiye’de oyun seçerken yapım maliyetleri önemli bir etken.

Bunun yanında oyunun sorduğu temel sorular var: Faşizm koşullarında sanat yapmak mümkün müdür? Sanat bu koşullarda neye hizmet etmektedir? Sanat kendi tarafını neye göre seçmelidir? Bu sorular, Türkiye gibi despotik koşulların asla değişmediği ülkelerde sanatçıların, tiyatrocuların her dönem meşgul olduğu sorular…

Tiyatro bizde genellikle yaşamla bağı çok düşünülmeyen folklorik-ritüelistik bir tekrar eylemidir. Eğlence faaliyeti olması bile bu işlevinden daha iyidir bence. Türkiye’de tiyatroların repertuvar düşünürken hayata temas eden oyunlar bulma alışkanlıklarının çok olmadığını düşünüyorum.

Yukarıda saydığım etkenleri tuhaf bulmuş olabilirsiniz ama ne yazık ki dekor, kostüm, oyuncu sayısı, telifinin olup olmaması gibi şeyler, özel ve bağımsız tiyatrolar için oyunun ne dediğinden, hikâyesinden daha önemli olabiliyor.

Bir de şu var tabii: Bu, bir tiyatrocu hikâyesi. Tiyatroda tiyatronun kendisinin oyun konusu olması, çokça rastladığımız bir şey. Tiyatrolara sempatik gelen böyle bir yanı da var; en bildikleri dünyayı canlandırma olanağını vermesi. Bu arada metnin de iyi bir metin olduğunu teslim edelim tabii. Bu da saydığımız etkenler kadar önemli bir etken.

‘Yeterince Mussolini ve Hitlerimiz yok mu piyasada’

Bu oyun ne üzerine sizce? Siz yönetmen olarak ‘Ay Carmela’ya baktığınızda ne görüyorsunuz?

“Ay Carmela!”, 1986 yılında, İspanya İç Savaşı’nın 50. yılında hafızayı diri tutmak üzere yazılmış bir oyun. Unutmamak için. Unutturmamak için.

Bugün için ezilen halkların, dünya halklarının en önemli sorunu belleği diri tutmak olmalı. Mücadelenin kazanımlarını kuşaktan kuşağa aktarmak ve yaşanan acıları, işkenceleri, kayıpları unutmamak. Çünkü hafıza, bugün için de mücadele bilincini ve gücünü ayakta tutan bir şey.

Türkiye’nin bir mücadele tarihi var; İspanya’nın, Yunanistan’ın… Biz bu oyunu çalışırken, örneğin, Yunanistan’da “Oxi Day” kutlanıyordu. Yani faşizme karşı “Hayır Günü”. 28 Ekim 1940’ta İtalya’nın faşist lideri Benito Mussolini’nin verdiği ültimatoma karşı dönemin Başbakanı Yannis Metaksas’ın verdiği tek kelimelik yanıttan geliyor bu anma gününün adı: Oxi! (Hayır.)

Bu ültimatom, İtalyan birliklerinin Yunanistan topraklarına girmesine ve stratejik noktaları işgal etmesine izin verilmesini talep etmekteydi. Sonraki yıllarda komşumuz Yunanistan bir kez de Nazi işgaline karşı büyük direniş gösterdi ve bu iki direniş sırasında yüz bine yakın insanı can verdi.

Açık faşizmin dünyada yarattığı tahribat, kırımlar, soykırımlar, cinayetler, travmalar 20. yüzyılın en büyük acısı olarak tarihe geçti. Ancak takip eden Soğuk Savaş dönemi, izleyen neoliberal dönem ve onun getirdiği despotik liderler çağı, önce örtük, devamında ise yine açık bir faşizme kapaklanmamızı getirdi.

Bazen soruyorum: 20. yüzyılın ilk yarısı mı, şu an mı dünya daha faşist bir dönem yaşıyor? Bizim örtük faşizmi faşizm saymama gibi bir algımız var. Ama örtük faşizm de adı konmamış ağır bir faşizm türüdür. Yurttaş hakları askıdadır, insanlar ayakta durmaya çalışırlar, yaşam savaşı verirler; ırkçılık, ayrımcılık ön plandadır. Sömürü günden güne katmerlenmektedir.

Bugün dünya tarihinde ilk defa bir sınıf altı ya da alt sınıftan bahsediyoruz. İşçilerin, emekçilerin insanın bir alt sınıfı olarak nitelendirildiğini görüyoruz. Faşizm olması için daha neye ihtiyacımız var? Yeterince Mussolini ve Hitlerimiz yok mu piyasada

Biz “Ay Carmela!”yı buradan okumaya çalışıyoruz. Faşizme karşı iki nokta çok önemli: Tavır ve bellek. Bizim için oyunun önemi burada. Oyun, bellek konusunda da faşizme karşı tavır konusunda da müthiş sözlere sahip. Bunları bugünün süzgecinden geçiriyoruz. Bugünkü algımız, tecrübemiz bize ne diyor? Biz seyircimizle bu hikâyeyi neresinden tutarak paylaşmak istiyoruz? İşte prova süreci bunlar için var.

Benim oyuna bugünden baktığımda küçük bir müdahalem var. O da güvendiğimiz birçok sanatsal, politik figürün eriyip gittiğini, satıldığını, döndüğünü gördüğümüz bu çağda kişilere olmasa bile sanat fikrine güvenmeli ve sahip çıkmalıyız diyoruz ve oyunun finaline bu anlamda küçük bir müdahale yapıyoruz.

Türkçede bir laf var: “Ağaca dayanma çürür, insana dayanma ölür.” diye. İnsan merkezli, insanı yücelten antroposantrik bir ideolojiye inanan insanlar için bu çağ tam bir yıkım getirdi. Kimisi döndü, kimisi canı, hayatı pahasına mücadeleden düştü. İnsan ırkı, akıl çağında bile birbirine olmaz kötülükler yaptı. Kimyasal, biyolojik silahları, atom bombasını, işkenceleri, idamları, kurşuna dizilmeleri düşünsenize.

Bu bakımdan insanın tarihte ve mücadele içinde ürettiği değerler, bu soyutluklar, bu masalsı hakikat bana insanın tahmin edilemez kötücül eylemlerinden daha güvenilir geliyor. Çünkü bu değer benim kafamda, işimde, işimizde ortaya çıkıyor ve buna inanan başka insanlarla buluştuğunda bir cümleye, yeni bir inanışa dönüşüyor.

‘Sömürünün, despotizmin, faşizmin süreğen bir savaş ve düşman hukuku yarattığını gördük’

20. yüzyıl, insanlık tarihi açısından hem büyük gelişmelerin yaşandığı, büyük sanat eserlerinin verildiği hem de büyük travmaların yaşandığı bir zaman dilimiydi. İki dünya savaşının yarattığı yıkımları, soykırımları, devrimci kalkışmaları ve karşı devrimci cunta yönetimlerini gördük. Sanat üretimleri de bu dinamizm üzerinden hem yaşadıkları çağın tanığı ve belleği olmayı hedefleyen hem de bütün bu yaşananların küçük insanların hayatlarını nasıl etkilediği üzerine eserler verdi. ‘Ay Carmela’ da böyle bir çabanın ürünü. Siz hafıza-bellek ve sanat ilişkisi hakkında ne düşünüyorsunuz?

Evet, geçtiğimiz çağ, özellikle 20. yüzyıl, gerek toplumsal yaşayışta gerekse toplumsal mücadelede ağır kayıpların verildiği, bireysel ve toplumsal trajedilerin yaşandığı bir dönem olarak tarihe geçti. Sömürünün, despotizmin, faşizmin süreğen bir savaş ve düşman hukuku yarattığını gördük. Sadece savaşlarda değil, savaş olmayan dönemlerde de düşük yoğunluklu çatışmalar ve düşman algısı hep ayakta tutularak hayatın kendisi bir olağanüstü dönem hâline getirildi.

Geçtiğimiz çağ, büyük olayların olduğu ve büyük sanat eserlerinin üretildiği bir çağdı. İnsanın yükselişi, aklın yükselişi, insan aklının kutsanması geçtiğimiz çağın alametifarikasıdır. Aynı zamanda kötülüğün, savaşın, sömürünün de zirvelerini yaşadığımız bir çağdı.

Hem insan denen ummanın sınırları giderek genişledi. Tıpta, havacılıkta, denizcilikte, mühendislikte, sanal teknolojilerde büyük sıçrayışlar yaşandı. Öte yandan ise bu sonsuz ummanın, sömürü için, para için, iktidar için yaşadığı dünyayı bir cehenneme çeviren budala, korkunç bir yaratık olduğu görüldü.
Ters bir şey söyleyeyim. Ben 21. yüzyılın sanatının 20. yüzyıl sanatından daha çok görevci olması gerektiğini düşünüyorum. Bu, aptalca bir didaktizme kapaklanmak değil elbette. Belleği diri tutmak, aynayı insanlığın gözüne gözüne tutmak, insan denen iki yüzlü yaratığın yüzüne gerçeği, kötülüğünü söylemek…

“Ay Carmela”, geçtiğimiz yüzyılın sonunda yazıldığı için biraz da sanırım insana ve dünyaya karşı sorumluluğu ve belleği diri tutmayı dert edinmiş bir oyun. Bizim de derdimize, sözümüze denk düşüyor. Fikrimce, farklı bir işleyişte, estetikte de olsa yine toplumca bir sanatın dairesine giriyoruz. Sanat tarihçileri bu dönemi yazarlarken bu dönüşüme işaret edeceklerdir. Dünyanın kayıtsızlığına rağmen sorumlu insanın, sanatçının çığlığı yine en çarpıcı biçimde sanat üzerinden duyulacaktır.

‘Tiyatro sahnesi bir yaşam simülasyonu’

Oyun aynı zamanda tiyatro ya da daha genel olarak gösteri sanatı üzerine. Biraz daha daraltarak söylersek büyük güçlerin baskısı altında tiyatro yapmak üzerine. Faşist bir darbeyi bir varyete tiyatrosu üzerinden işliyor yazar. Yazarın bu tercihi hakkında siz ne düşünüyorsunuz?

Tiyatrocular için tiyatro tanıdık bir dünya ve hayatları bu dünyanın içinde geçiyor. Öte yandan tiyatro sahnesi, yaşanan çıplak gerçekliğin yanı başında yürüyen, yaşama savaşı veren bir hikâye anlatma alanı. Bir yaşam simülasyonu. Her iki bakımdan bu üretken alanı kullanmayı tercih etmiş yazar.
Sinisterra’nın yapmak istediğimiz ve çeviri izni için başvurduğumuz bir başka oyunu daha var. O da iki kişilik bir kumpanyanın varoluş mücadelesiyle ilgili.

Bir de tiyatro, uzam olarak her şeyin mümkün olduğu, her şeyin bir başka şeye hızla dönüşebildiği bir alan. Sinisterra, İspanya İç Savaşı’nın 50. yılında “hatırlama” üzerine bir oyun yazarken bir bellek alanı olarak tiyatro gelmiş aklına. Evet, tiyatro hem metin olarak hem de uzam olarak çok önemli bir bellek taşıyıcı, çağının aynası.

Dramatik çatışma açısından sıradan iki varyete tiyatro oyuncusunun da faşizmin baskısına maruz kalabileceğini ve bir seçim yapmakta zorlanabileceğini, onurunu, gururunu ayaklar altına almakla canını kurtarmak arasında kalabileceğini gösteriyor.

İnsanların despotik koşullar altında konuşmamayı, karşı durmamayı seçmesi, faşizmin onları es geçeceği anlamına gelmez. Faşizm sıradan insanların hayatında da belirebilir ve onları bir seçim yapmak zorunda bırakabilir. Faşizm, zorbalık, insanlardan bir gün kendi onurlarını kendi özgür iradeleriyle ayaklar altına almalarını isteyebilir. Ve buradan kaçmak mümkün değildir. Bu da hapsedilmekten, öldürülmekten daha ağır bir durum olabilir. Oyunumuz, iki varyete tiyatrocusunu da böyle bir seçimin eşiğinde sınıyor.

Üç aya yaklaşan bir prova süreci: ‘İzmir Nâzım Sahne’nin ilk oyunu’

Son olarak prova sürecini değerlendirir misiniz?

Murat Çıdamlı da Özge Çıdamlı da çok deneyimli oyuncular. Bunun yanında Murat Çıdamlı, bildiğiniz gibi, Türkiye’nin önemli rejisörlerinden. Öncesinden gelen tanışıklığımız ve tiyatro sohbetlerimiz sayılmazsa ilk kez birlikte çalışmış olduk. Benim için çok verimli, öğretici, zevkli bir üretme süreci oldu.

Murat da Özge de tiyatroyla yıpranmamış, hevesli ilişkilerini sürdürebilen insanlardan. Ben de böyle olmaya çaba gösteriyorum. Bunu grubumuzdaki herkes için genelleyebilirim. Bunca mesleki erozyon yaşadığımız, tiyatro yapmanın bedellerinin giderek ağırlaştığı bu dönemde hevesini yitirmemiş, entelektüel enerjisini mesleğine ve anlattığı hikâyeye yoğunlaştıran insanlarla çalışmak bu zaman için sevinç kaynağı.

Bu arada Murat Çıdamlı’nın aynı zamanda bir kondüvit, bir reji yardımcısı ve bir yapım sorumlusu gibi oyunun her alanında olması da oyunumuz için ayrı bir kazançtı. Bunu anmadan geçemem.
Oyunumuz yeni bir imecenin, İzmir Nâzım Sahne’nin ilk oyunu. Bu da başka bir sevinç kaynağımız. Üç aya yaklaşan bir prova sürecimiz oldu. Bu çalışmada şanslarımızdan biri, provalarımızı yaptığımız sahnenin aynı zamanda oyun oynayacağımız sahne de olması.

Nâzım Hikmet Kültür Merkezi huzurlu, sıcak bir çalışma ortamı sundu bize. Metin Tülü’nün kapsayıcı yapım koordinatörlüğü ve oyunun dramaturgluğunu da yapması ayrı bir kazancımız.

Bu arada sahne üzerinde iki kişi görünse de çok fazla insanın görünür/görünmez emeğini taşıyor oyun. Reji asistanlıklarında Kubilay Gez ve Merve Demirhan, birer okul mezunu tiyatrocu olarak disiplinleri ve çalışkanlıklarıyla bize güç verdiler.

Oyunun dekor ve kostümünü yetenekli ve çalışkan eski öğrencim Beril Özkan yaptı. Bizim için meşakkatli bir çalışmaydı. Beril’in yaratıcı çözümleri, uyumlu çalışma düzeni gelecekte adını sıkça duyacağımız bir tasarımcı müjdesi verdi bize.

Danslarda Merve Bengier ile çalıştık. Tesadüfe bakın, Ankara’da doksanlarda, 2000’lerin başında yönettiğim oyunlarda Merve’nin babası İhsan Bengier ile çalışmıştım yıllar önce. Şimdi Merve ile çalışmak ayrı bir hoşluk oldu.

Yine oyunun şarkılarını çalıştıran Nevin Apaydın Hoca bize çok önemli katkı yaptı. Yorumumuzun önemli bir parçasını oluşturan kukla Gustavette ise tasarımı ve yapımıyla Suat Ünverdi imzasını taşıyor.

Şimdi oyunumuz sabırsızlıkla bir bütün olarak seyircisi ile yaşama başlamayı bekliyor. 

Yazan: Jose S. Sinisterra 
Çeviren: Yalçın Baykul 
Yöneten: Semih Çelenk
Oyuncular:  Murat Çidamlı & Özge Kırıkoğlu Çidamlı 
Dramaturg: Metin Tülü 
Reji Asistanı: Kubilay Gez & Merve Demirhan Kıssaboylu
Dekor – Kostüm Tasarım: Beril Özkan 
Dans Koreografi: Merve Bengier Genek
Kukla Tasarım: Suat Ünverdi 

soL’un dört kez sansürlenen X hesabını takip ederek yaygınlaştırabilirsiniz.

soL Haber’i WhatsApp ve Telegram kanallarından takip edin, önemli gelişmeleri kaçırmayın.