Havana’nın merkezinde çöp sorununa karşı topluluk temelli bir model: Batazo Projesi 2026

Havana’nın merkezinde, San Nicolás ile Manrique arasında kalan Estrella Caddesi’nde küçük bir bakkal, birkaç kafeterya, bir manav ve aralıksız bir insan trafiği bulunmaktadır. Buna yüksek nüfus yoğunluğunu da ekleyin ortaya kronik bir sorun çıkıyor: Çöplerle dolu sokaklar ve halk sağlığı için sürekli bir risk.

Bu gerçekliğin karşısında yenilikçi bir yanıt ortaya çıktı: El Batazo1 Yerel Kalkınma Projesi (PDL). Ulusal Çevre Fonu’nun finansmanı ve Bilim, Teknoloji ve Çevre Bakanlığı’nın (CITMA) danışmanlığıyla yürütülen bu girişim, yaklaşık bir yıldır Los Sitios Halk Konseyi’nde dönüştürücü bir mücadele yürütüyor.

Başlangıçta dört sokaklık bir alanda uygulanan yapılandırılmış bir modele dayanan projenin stratejisi üç temel eylemi birleştiriyor: Planlı atık toplama, sokakların süpürülmesi ve geri dönüştürülebilir malzemeler için bir satın alma noktası oluşturulması.

Süreç mantıklı bir sıra izliyor. Projenin lideri Lenin Abreu Molina, “İlk adım, ailelerin atıkları kaynağında ayrıştırmasıdır,” diye açıklıyor. “Biz gerekli kapları sağlıyoruz. Amaç, özellikle hayvan yemi olarak kullanılan organik atıkları diğer atıklardan ayırmak.” Bu ilk ayrıştırmanın ardından, konvansiyonel çöplerin toplanması için günde iki kez toplama turu gerçekleştiriliyor.

Bu faaliyetle birlikte proje üretken bir döngü kuruyor: karton, plastik, metal ve cam gibi geri dönüştürülebilir ham maddeler toplanarak daha sonra satılıyor. Böylece ortaya henüz başlangıç aşamasında olsa da işleyen bir döngüsel ekonomi modelinin taslağı çıkıyor.

Lenin Abreu Molina, bölgede atıkların bileşimine ilişkin ilk çalışmayı yöneterek karar alma süreçleri için temel öneme sahip verilerin ortaya çıkmasını sağladı. Bu model yalnızca çevresel sorunun azaltılmasına katkıda bulunmakla kalmıyor; aynı zamanda daha önce işsiz olan kişiler için istihdam yaratarak temel bir sosyal ve ekonomik döngünün kurulmasına da olanak tanıyor.

Lenin “doğuştan bir geri kazanımcıdır”, ancak onu ayıran bir özelliği daha var: Bölgesini çok iyi tanıması, sahaya dayalı derin ve pratik bir bilgiye sahip olması. Ulusal Kısa Döngü Entegre Atık Yönetimi Komisyonu Başkanı Profesör Dr. C.Silvia Miriam Pell del Río, Lenin’i bu şekilde tanımlıyor.

“El Batazo’nun en çok takdir edilen yanlarından biri sosyal etkisidir. Lenin, ‘Resmî bir işi olmayan insanları çöp toplama ve çöp yönetimi için işe alıyoruz’ diye vurguluyor. Daha önce bina girişlerinde ya da parklarda uyuyan gençler artık bir üniformaya, sıcak bir yemeğe ve kıyafetlerini yıkayabilecekleri bir yere sahip.”

Lenin onlara gerekli her şeyi sağlamaya çalışıyor. Hatta çarşamba ve cumartesi günleri çorba, meşrubat ya da kahve veriyor. “Bu bir teşvik,” diyor. Ancak en büyük teşvik başka: insanların kendilerini gerekli hissetmeleri ve ait oldukları bir yerlerinin olduğunu görmeleri.

Resmî olarak tanınmasına ve ildeki en üst düzey Parti ve hükümet yetkilileri tarafından önceliklendirilmesine rağmen El Batazo, başta maddi ve bürokratik engellerle karşı karşıya kalmış.

Lenin, atık toplama sürecini optimize etmek için bir talimatla kendisine iki kamyon tahsis edildiğini anlatıyor. Elindeki belgeyle kamyonları almaya gittiğinde ise kesin bir retle karşılaşmış. Ona motorsuz bir kamyon verilmiş; diğerinin ise ışıkları yokmuş. “Bunu veremeyiz” demişler; Lenin burada hayal kırıklığını gizleyemiyor. Şimdi Viales gibi başka kurumlarla alternatifler arıyor, ancak modelin büyümesi için gerekli olan destek henüz sağlanabilmiş değil.

Bu durum projenin karşılaştığı en büyük zorluklardan birine işaret ediyor: kurumsal koordinasyon eksikliği. Proje CITMA’nın onayına ve Çevre Fonu’nun finansmanına sahip olmasına rağmen, atık toplama ve belediye hizmetlerindeki kilit aktörlerle koordinasyon sağlamak hâlâ karmaşık bir süreç.

Lenin, içgüdüleri ve deneyimi sayesinde bu mahallede ne tür atıkların ortaya çıktığını, ne kadarının atıldığını ve bunlarla neler yapılabileceğini bilen biriydi. Bu bilgi, projenin bilimsel açıdan dönüm noktasıydı: Böylece bölgede gerçekleştirilen ilk evsel katı atık üretimi ve bileşimi çalışması gerçekleşti. 

Çalışma sekiz gün sürdü. Lenin’in kilit öneme sahip olduğunu bildiği belirli evleri dolaşarak geçirdiği sekiz gün boyunca bir ailenin ne kadar atık ürettiği, bu atıkların hangi maddelerden oluştuğu tartıldı, sınıflandırıldı ve kaydedildi.

Lenin ve ekibi kapı kapı dolaşarak atık topluyor ve böylece mahalleyle doğrudan bir bağ kuruyor. Pérez del Río, “İnsanların yaklaşımı ‘sen olduğun için ben de katılıyorum’ şeklinde; bu çok önemli,” diyor. Bu liderlik sayesinde en önemli hedefe ulaşıldı: mahalle sakinlerinin aktif katılımı.

Çalışmanın sonuçları o kadar çarpıcı oldu ki model şimdi üç belediyede daha uygulanacak. Los Sitios’tan bir model doğdu. Sokaktan, günlük gözlemden elde edilen veriler, ülke düzeyindeki karar alma süreçleri için somut bilgiler sağladı.

Çalışmanın sonuçları o kadar çarpıcı oldu ki artık üç belediyede daha uygulanacak. Los Sitios’tan bir model çıktı. Sokaktan ve günlük gözlemden elde edilen veriler, ülke düzeyindeki karar alma süreçleri için somut bilgiler sağladı.

Süreci denetleyen Dr. Silvia Miriam Pell del Río, durumu şöyle açıklıyor: “Bu çalışmanın değeri, bölgeye dair bilgisi sayesinde bilime hangi evlerin uygun olduğunu önerebilme yeteneğinde yatıyor.” Geri dönüşümcü Lenin, akademisyene sahada rehberlik ediyor.

Projenin uygulandığı yerde döngü devam ediyor. Bir adam plastik şişelerle dolu bir çuval getiriyor. Bir kadın eski gazetelerle dolu bir el arabasını itiyor. Lenin bunları tartıyor, parasını ödüyor ve kaydediyor. Toplananlar orada kalmıyor. Karton, Materia Prima’ya2 gönderiliyor. Cam, Bucanero fabrikasına gidiyor. Parçalanmış plastik, kendi hesabına çalışan “plastik işleyicilere” satılıyor. Yakında moloz ve öğütülmüş cam, Viales ve bir KOBİ ile iş birliği içinde, mahallenin sokaklarını onarmak için soğuk asfalt üretiminde kullanılacak.

“Oldukça kapalı, tamamlayıcı bir döngüsü var. Tam anlamıyla döngüsel, kendi kendini çeviren bir ekonomiye ulaşmıyoruz, ancak daha bütüncül bir yönetim anlayışına ulaşıyoruz” diye belirtiyor Silvia Pell.

Küba’da, çevre bilincini artırma gerekliliği ile ekonomik verimlilik ihtiyacının iç içe geçtiği bir ortamda, kritik sorular ortaya çıkıyor: Atık toplama hizmetinin maliyetini kim karşılamalı? Bu hizmetin herkes için ücretsiz olması sürdürülebilir mi?

Giderek büyüyen bir tartışma, ekonomik aktörlerin- yani devlet kurumları, kooperatifler, kendi hesabına çalışanlar ile mikro, küçük ve orta ölçekli işletmelerin- bu hizmet için ödeme yapmasını; buna karşılık sıradan vatandaş için hizmetin ücretsiz veya sübvanse edilir kalmasını öneriyor.

Bu tartışma sürerken Havana’nın merkezindeki El Batazo temizlik, geri dönüşüm ve iş yaratmayı birleştirerek kendi cevabını sahada yazıyor.

El Batazo, Los Sitios’taki çöp sorununu tamamen çözmüş değil. Hala kendiliğinden oluşan küçük kaçak çöp alanları ortaya çıkabiliyor. Merkezi çöp toplama hizmetleri yetersiz. Yine de proje çok önemli bir şeyi kanıtladı: Alternatif yolların mümkün olduğunu.

Bu yollar, atığı sadece bir sorun olarak değil, aynı zamanda istihdam, yeniden entegrasyon ve yerel kalkınma için bir fırsat olarak gören topluluğun bilgi ve adanmışlığıyla başlar. Bu yollar, tabandan yukarıya doğru yapılan devasa çabayı tutarlı ve hızlı bir şekilde destekleyecek kurumlara acilen ihtiyaç duyuyor.

Havana’nın merkezinde çöpe karşı verilen mücadele; kamusal alanın temizliği, toplum sağlığı ve sürdürülebilirlik için verilen bir mücadeledir. El Batazo, çözümün bazen yaşadıkları yeri kendi elleriyle temizlemeye karar veren insanların iradesinde bulunabileceğini gösteren bir örnektir.

• Bu çalışma, yüksek nüfus yoğunluğu ve sınırlı kaynaklar bağlamında kentsel katı atık yönetimine ilişkin daha geniş kapsamlı bir araştırmanın önemli bir nitel vaka çalışmasını oluşturmaktadır.
• Bu çalışma, çöp sorununun yalnızca teknik boyutunu değil, aynı zamanda onun sosyal, ekonomik ve kurumsal dinamiklerini de anlamayı amaçlamaktadır.

---

Yazar: Aniela Dumas Rojas, Abel Padrón Padilla
Fotoğraflar: Abel Padrón Padilla
Tarih: 23.01.2026
Kaynak: Cubadebate
Çeviri: Derya Ünlü 

“Küba Gerçeği”, 2023 Şubat ayında Türkiye Komünist Partisi’nin (TKP) girişimiyle başlatılan bir yayın. Küba’da siyaset, ekonomi, yaşam, kültür gibi konularda Kübalı yazarların ürettiği makalelerin çevirilerini yayımlayan Küba Gerçeği’nde çıkan makaleler, artık soL’da paylaşılıyor.