Од стадо од илјадници животни во Оклахома до новородено теле во северно Мексико, враќањето на бизонот покажува дека за спасувањето животински вид е потребно да му се вратат просторот, еколошката улога и врската со луѓето.
Во октомври 1993 година, на преријата кај Павхаска во Оклахома биле пуштени 300 американски бизони. Животните ги подариле Кенет и Дијана Адамс од ранчот „Кен-Ада“. Три децении подоцна, во Резерватот на високотревна прерија „Џозеф Х. Вилијамс“ летно време има околу 2.700 бизони, а по есенското регулирање на бројноста презимуваат околу 2.100. Тие се движат на повеќе од 12.000 хектари и не се само атракција. Тие се дел од обид да се обнови функционирањето на високотревната прерија, од која денес останале помалку од четири проценти.
Овој пример од Големите Рамнини е дел од многу поголема приказна. Американскиот бизон (Bison bison) се враќа во делови од својот историски простор, од шумските предели на Алјаска, преку Големите Рамнини, до пустинските тревници на северно Мексико. Неговото враќање е истовремено еколошка обнова, исправка на историска неправда и тест за тоа колку простор современото општество е подготвено да им врати на дивите животни.
Од десетици милиони до неколку стотици
Пред европската колонизација, низ Северна Америка живееле десетици милиони бизони, кои се нарекувани и буфала. До крајот на XIX век останале само неколку стотици. Точната почетна бројка е предмет на расправа, но размерот на колапсот не е: огромни стада биле сведени на изолирани остатоци за само неколку децении. Според Националната служба за паркови на САД, некои процени зборуваат за едвај 300 преживеани животни во најниската точка.
Бројот на бизони кај јужните стада бил опаднат уште во првата половина на векот, заради суши, смалување на пасиштата и лов заради трговија со бизонските кожи. Но вистински помор настанал по Граѓанската војна во САД, кога железниците им овозможиле на ловците пристап до стадата и евтин транспорт на кожите; новите техники за штавење создале огромен пазар; месото често било оставано да скапува, а коските подоцна се собирале за индустриска употреба.
Уништувањето на бизоните како средство за потчинување на индијанците
За домородните народи од Големите Рамнини бизонот не бил само извор на храна. Од него се добивале облека, засолниште, алатки и гориво додека ловот, движењето на заедниците, трговијата, верските обреди и знаењето за пределот биле врзани за стадата.
Историските извори покажуваат дека американските власти ја разбирале таа зависност. Во текстот „Што се случи со бизонот?“ Националната служба за паркови наведува дека високи државни функционери сметале дека снемувањето на бизоните ќе ги принуди индијанците да живеат во резервати, со што ќе се отвори простор за доселеници, односно мигрантите со европско потекло. Во 1873 година, секретарот за внатрешни работи Колумбус Делано напишал дека „цивилизирањето“ на индијанците било невозможно додека бизоните останувале на рамнините.
Историчарот Дејвид Д. Смитс, во трудот „Армијата на Границата и уништувањето на буфалото: 1865–1883“ објавен во „Western Historical Quarterly“, укажува дека властите го поттикнувале колежот бидејќи очекувале дека без бизоните отпорот на народите од Големите Рамнини ќе биде скршен. Националната служба за паркови уште подиректно забележува дека владата го санкционирала истребувањето за да се расчисти земјата за населување и сточарство, при што дури ги снабдувала ловците со муниција.
Историчарот Ди Браун во книгата „Закопајте ми го срцето кај Ранетото Колено“, на крајот од поглавјето „Војната за спас на бизоните“ посочува дека со исчезнувањето на стадата во 1870-тите години, Киовите, Команчите и другите народи од Големите Рамнини не изгубиле само извор на храна, туку и значаен дел од својата економска самостојност, мобилност и начин на живот.
Животно што создава мозаик од живеалишта
Бизонот денес се нарекува клучен вид и „инженер на екосистемот“ затоа што неговото влијание не завршува со пасењето. Стадата не ја јадат тревата рамномерно. Тие интензивно пасат на едни места, други ги оставаат да пораснат, се тркалаат во правливи вдлабнатини, ја газат почвата и ги пренесуваат семињата и хранливите материи. Така создаваат просторен мозаик од кратка и висока вегетација, гола почва и мали вдлабнатини во кои привремено се задржува вода — различни услови што им користат на растенија, инсекти, птици и други животни.
Најсилните долгорочни докази доаѓаат од преријата Конза во Канзас. Во 1987 година таму биле вратени 30 бизони, а истражувачите ги следеле промените речиси три децении. Во студија објавена во Proceedings of the National Academy of Sciences тим предводен од екологот Закари Ратајчак утврдил дека, во споредба со непасени површини, бизоните ја зголемиле бројноста на автохтони растителни видови за 103 проценти на локално ниво и за 86 проценти на ниво на слив. Придобивките траеле 29 години и се задржале и по најсилната суша во четири децении. И присуството на домашни говеда ја зголемило разновидноста, но ефектот бил помал од половина од оној на бизоните.
Тоа не значи дека пуштањето бизони автоматски ја поправа секоја деградирана тревна површина. Резултатот зависи од големината и поврзаноста на просторот, густината на стадото, водата, оградите, пожарите, инвазивните растенија и начинот на управување. Примерот од Оклахома токму затоа ги комбинира двата историски двигатели на преријата: контролираниот оган и пасењето на бизоните — наместо животните да ги третира како украс во ограден парк.
Од Алјаска до Мексико различни враќања на ист вид
На крајниот север на Северна Америка се обновува популацијата на шумскиот бизон, подвидот Bison bison athabascae. Во 2015 година, Одделот за риби и дивеч на Алјаска пуштил 130 животни увезени од Канада во областа на долниот тек на реките Иноко и Јукон, а во 2022 година додал уште 28. Тоа е првото диво стадо шумски бизони во Соединетите Држави по нивното исчезнување од Алјаска пред повеќе од еден век.
Но податоците на државната агенција се важна опомена дека повторното населување не е гарантиран успех. Длабок снег, ледена кора што го блокира пристапот до храна и поплави предизвикале висока смртност, а стадото не расте со очекуваното темпо. Обновата бара долгорочно следење и подготвеност стратегијата да се приспособува на климатските услови.
На јужниот дел на континентот, Мексико го враќа бизонот во делови од пустинските тревници од кои бил истребен пред околу два века. Во 2009 година, 23 генетски вредни животни од Националниот парк „Винд Кејв“ во Јужна Дакота биле донесени во природниот резерватот „Јанос“ во мексиканската држава Чивава. Петнаесет години подоцна стадото брои повеќе од 300 животни, резултат на пошироки напори на мексиканските научници, властите, невладините организации и локалните заедници за заштита на последните природни тревници во северниот дел на земјата.
Ова стадо од 2025 година се користи за враќање на бизоните на други локации низ Мексико, што доведува до обновување на претходно исчезнатите тревни површини.
Најновото поглавје се случува во мексиканската сојузна држава Сонора, во близина на границата со САД. Во февруари 2026 година, мексиканската Национална комисија за заштитени природни подрачја, SEMARNAT, Мексиканскиот фонд за зачувување на природата и резерватот „Кенца Лос Ојос“ пренеле 29 бизони од Јанос. На 29 април таму се родило првото диво теле по повеќе од 200 години. Женката, наречена Листа во чест на мексиканскиот биолог Рурик Лист, е мал, но важен доказ дека обновениот предел повторно може да поддржи вид што некогаш го обликувал.
Домородните нации ги враќаат бизоните дома
Најважната промена во современата обнова е што домородните народи сè почесто не се третираат како историска фуснота, туку како сопственици на стада, носители на знаење и водачи на процесот. Меѓуплеменскиот совет за буфала денес обединува 86 племиња во 22 сојузни држави на САД. Неговите членки управуваат со повеќе од 20.000 бизони; на речиси еден милион хектари племенска земја животните се вратени со цели што ги спојуваат културната и духовната обнова, здравата исхрана, економскиот развој и обновувањето на екосистемите.
Националните паркови и други јавни институции префрлаат вишок животни во племенски стада, наместо секое зголемување на бројноста да заврши со колење. Таквите трансфери ја зголемуваат генетската разновидност и повторно ја воспоставуваат врската меѓу бизонот и народите од кои неговото исчезнување било употребено како оружје.
Враќањето на бизоните е процес кој се одвива и во поисточните делови на САД, меѓу кои и државата Илиноис, од каде што биле истребени пред повеќе од два века. Сопственик на новото стадо населено во текот на 2025 година е Центарот за Американски индијанци од Чикаго.
Ваквите поврзувања со традицијата не ја поништуваат историјата, но ја менува распределбата на одлучувањето: обновата станува и прашање на суверенитет, земја и право за управување со сопственото природно и културно наследство.
Освен во САД, бизоните се дел од наследството на домородните народи и во Канада, се простира северниот дел од Големите Рамнини.
Спасен вид не значи обновен екосистем
Во Северна Америка денес има стотици илјади бизони, но огромното мнозинство живеат во приватни, комерцијални стада и се одгледуваат како добиток. Само мал дел живее во стада управувани првенствено за зачувување на природата, а уште помал дел може слободно да се движи низ големи и поврзани предели. Според американското Министерство за внатрешни работи на јавни земјишта под федерална грижа во 2020 година имало околу 11.000 рамничарски бизони во 19 стада.
Токму тука е разликата меѓу спасување од истребување и вистинско враќање на дивиот свет, односно враќање на еколошките процеси. За видот да ја извршува својата стара улога, потребни се доволно големи стада, генетска разновидност, простор за сезонско движење, толеранција од соседните земјопоседници и управување со ризици како болести и судири со земјоделството. Потребни се и институции што ќе работат со децении, не само свечени пуштања на животни.
Оваа поука е релевантна и за Западен Балкан, каде земјите неодамна договорија цел за обнова на најмалку 20 проценти од деградираните екосистеми. Враќањето на еден вид има смисла само ако истовремено се заштитуваат неговото живеалиште, природните процеси и луѓето што треба да живеат со него. Како што покажуваат и домашните расправи за заштитените видови, проблемите не се решаваат само со законски статус на хартија, туку со мониторинг, функционални управувачки институции, поврзани живеалишта и јасна одговорност на терен.
Американскиот бизон преживеал затоа што во критичниот момент пред 150 години мал број луѓе и институции ги заштитиле последните животни, а подоцна јавни паркови, научници, невладини организации, приватни сопственици и домородни нации изградиле нови стада. Но неговото целосно враќање сè уште не е завршено.
Од Алјаска до Мексико, најуспешните проекти имаат заедничка особина: не го бројат само бројот на животни. Тие го мерат здравјето на преријата, генетиката, водата, растителната разновидност, просторот за движење и користа за локалните заедници. А современата обнова има морална обврска да признае дека бизонот прво бил речиси уништен за да бидат скршени народите што зависеле од него — и затоа неговото враќање мора да ги вклучи токму нив како рамноправни и водечки партнери.
Американскиот бизон се враќа и повторно ги обликува прериите 2026
IUSTITIA.BG – Investigations 2009-2026 2026-11-09 02:19:43
Најнови вести Светски вести Вести од земјата Најважни вести најнови вести најважни најнови вести на денот Правда Петар Низамов Пердуви Петар Низамов – Пердуви Правда bg iustitia.bg iustitia iusticia истрага usticia Бургас Бугарија вести вести од последниот час вести на денот вести од денес вести од Бугарија Вестите од Бугарија блиц вести главни вести најважни најкоментирани најнови вести Бојко Борисов вести за времето вести за коронавирусот вести за времето facebook youtube facebook instagram вести денес вести од последните минути вести денес вести вести bg вести водечки вести актуелни вести bg страница со вести за вести сите вести вести bg вести од последниот час најнови вести bg вести од денес вести денес вести денес вести од последниот час најнови вести денес вести bg вести од 24 часа вести vesti bg вести од Новини свет птица bg bivol bg bivol trud bg novini најнови вести денес novinite bg вести здраво бугарија политичка партија грб делјан пеевски скандалозна Бугарска национална телевизија Слободна Европа телевизија скандал ексклузивно телевизија во живо во живо токму сега tv tv онлајн ТВ програма bg во живо сега tv вести онлајн tv онлајн суд во живо Бургас суд Окружен суд Бургас суд Бургас Окружен суд Бургас Окружен суд Бургас Окружен суд Бургас Обвинителство во Бургас Обвинителство во Бургас Окружно обвинителство во Бургас Окружно обвинителство во Бургас Окружно обвинителство во Бургас Окружно обвинителство во Бургас Окружно обвинителство во Бургас Окружно обвинителство во Бургас Окружно обвинителство во Бургас Окружно обвинителство во Бургас Генерален обвинител Иван Гешев Обвинител Гешев Цацаров Министерство за внатрешни работи Бургас ODMR Бургас ODPR Полиција во Бургас Окружна полиција Бургас Обвинителство во Бургас Цацаров Случаи на SGS Суд во Варна претседател на SGS судски одлуки за граѓански предмети одлуки за случаи Суд во Пловдив одлука на судските одлуки случаи Суд во Варна кривични предмети одлуки на окружниот суд работа во судот SGS претседател на SGS судии Софиски суд пост судии Суд во Пловдив судии во Пловдив Инспекторат на Врховниот суд во Пловдив Врховен суд Врховен суд Врховен судски совет адвокат кривични предмети адвокат граѓански предмети адвокат брачни случаи адвокат административно кривично право кривична постапка граѓанско право граѓанска постапка административно право уставно право
