Laiklik ve anayasa: Yaşam 2026

Başlıktaki “laiklik ve anayasa” sıralamasını vurgulamakta yarar var. Laiklik hukukun değil, hukuk laikliğin ürünüdür. Laikliğe bakılacak yer ussal, bilimsel, aydınlanmacı toplumsal ilişkilerle birlikte dinler üzerine antropolojik incelemelerdir. Cumhuriyet de aynı ilişkilerin ürünü olarak biçimselliğinden öte “halkın egemenliği ve iktidarı”dır. Ve laiklik cumhuriyetin olmazsa olmaz en temel ilkeleri arasındadır. Yurttaş olarak bireysel, toplumsal, kültürel, siyasal ve ekonomik tüm hak ve özgürlüklerin özü cumhuriyet ve ilkeleriyle meşruluk kazanır, yaşama geçer.

Anayasa, cumhuriyet ve ilkelerinin, tüm hak ve özgürlüklerin, toplum içinde devletin ve hukukun, devlet içinde siyasal iktidarın ve idari düzenlemelerin temel hukuksal meşruluk belgesi ve güvencesidir.

Konumuz yönünden genel bir anayasal saptama yaparsak;

1. Anayasa hükümleri (dayandığı temel görüş ve ilkeleri belirten Başlangıç kısmı da bu hükümlere dahildir), yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temel hukuk kurallarıdır. Yasalar Anayasaya aykırı olamaz. Hiçbir kimse ve organ kaynağını Anayasadan almayan bir devlet yetkisi kullanamaz. Yürütme yetkisi ve görevi, cumhurbaşkanı tarafından, Anayasa ve yasalara uygun olarak kullanılır ve yerine getirilir. Milletvekilleri, cumhurbaşkanı ve yardımcıları, bakanlar Anayasaya bağlılık için andiçer. Hak arama özgürlüğünün ve adil yargılanma hakkının gereğini yerine getiren yargı makamları Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak hüküm verir.
2. Anayasanın 2. maddesindeki (başlangıçta belirtilen temel ilkeler arasında yer alan) “laiklik ilkesinin gereği olarak kutsal din duygularının, devlet işlerine ve politikaya kesinlikle karıştırılamayacağı” ve “laik hukuk devleti” ilkesi doğrudan ya da dolaylı olarak değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez hükümler arasındadır.
3. Anayasanın temel hak ve özgürlüklerdeki sınırlamaların “laik Cumhuriyetin gereklerine” aykırı olamayacağı (m.13), hak ve özgürlüklerden hiçbirinin “laik Cumhuriyeti ortadan kaldırmayı amaçlayan faaliyetler biçiminde” kullanılamayacağı (m.14), “ibadet, dini ayin ve törenler”in “14. madde hükümlerine aykırı olmamak şartıyla” serbest olduğu (m.24), kimsenin “ibadete, dini ayin ve törenlere katılmaya, dini inanç ve kanaatlerini açıklamaya” zorlanamayacağı ve “dini inanç ve kanaatlerinden dolayı” kınanamayacağı ve suçlanamayacağı (m. 24), kimsenin “Devletin sosyal, ekonomik, siyasî veya hukukî temel düzenini kısmen de olsa, din kurallarına dayandırma veya siyasî veya kişisel çıkar yahut nüfuz sağlama amacıyla her ne suretle olursa olsun, dini veya din duygularını yahut dince kutsal sayılan şeyleri istismar” edemeyeceği ve kötüye kullanamayacağı (m.24), “düşünceyi açıklama ve yayma özgürlüğü”nün “Cumhuriyetin temel nitelikleri”nin korunması amacıyla sınırlanabileceği (m.26), bilim ve sanat yayma hakkının ve basın özgürlüğünün  Anayasanın 2. maddesi hükmünü değiştirmek amacıyla kullanılamayacağı (m.27 ve 28) hükümleri laiklik ilkesinin hak ve özgürlükler yönünden üstünlüğünün açık hükümleridir. Bu açık hükümler aynı zamanda “din özgürlüğü”nün diğer hak ve özgürlükler yönünden üstün, ayrıcalıklı olmadığını da gösterir.
4. Yine Anayasaya göre siyasi partilerin tüzük ve programları ile eylemleri “laik Cumhuriyet ilkelerine” aykırı olamayacağı gibi, Diyanet İşleri Başkanlığı da görevlerini “laiklik ilkesi doğrultusunda” yerine getirmek zorundadır.
5. Öte yandan “Türkiye Cumhuriyeti’nin laiklik niteliğini koruma amacı güden “inkılap kanunları” da (8 adet) koruma altına alınarak “anayasal değer”e kavuşturulmuştur. Tarikat ve cemaatler bu kapsamda hiçbir hukuksal dayanağa sahip değildir, yasaktır.

Anayasal yapıya göre laiklik: Bireysel, toplumsal ve siyasal ilişkilerin aydınlanmacı ve eşitlikçi ilerleme ve gelişmelerinin ürünü olup din özgürlüğünün (bir dine inanma, din değiştirme, dinsel inanç ve kanaatini açıklamaya zorlamama, bir dine inanmama, bir dine inanmadan ya da inanmamadan, din değiştirmeden dolayı kınanıp suçlanmamanın) ve diğer tüm hak ve özgürlüklerin dinsellikle bağının çerçevesidir. Hangi din ya da mezhep olursa olsun, dinin sömürülmemesinin ve sömürmemesinin güvencesidir. “Üstün ilke”dir.

Laiklik olmadan, tüm nitelikleriyle birlikte yaşayan gerçek bir cumhuriyet olmaz, gerçek bir cumhuriyette yaşam olmaz. Esnetilmiş laiklik tanımlamalarıyla, dinsel ılımlaştırma ve uyumlaştırmalarla; dinin sosyalliğiyle, devlete, hukuka ve siyasete girmesiyle de gerçek bir cumhuriyet olmaz. Dinselin girdiği her alan, dinsel davranış kurallarıyla aklın ve bilimin ürünü olan hukukun çatışmasını getirir, bu çatışmadan yapısı gereği dinsellik üste çıkar.  Laiklikten verilen her ödün cumhuriyetin başka temel ilkelerini dinsel davranışlara bağımlı kılar; yurttaşlığı ümmetçiliğe, insan haklarını kul hakkına dönüştürür.

Cumhuriyetin üstün ve bağlayıcı olan Anayasayla da güvence altına alınan temel ilkelerinin yurttaşlar, siyasi faaliyet yapan siyasi partiler veya diğer anayasal kurum ve kuruluşlar tarafından savunulmasının -ki tüm yurttaşları ve organları bağlayan anayasal ve üstün laik hukuk devleti ilkesi bu savunmaya gereksinim duyulmayan devlettir- suçlanması hiçbir dünyasal gerekçeyle açıklanamaz.

Laiklik ilkesi, ceza hukukunda belirtilen “halkın (…) din, mezhep (…) bakımından farklı özelliklere sahip bir kesimini, diğer bir kesimi aleyhine kamunun güvenliği için tehlikeli tarzda kin ve düşmanlığa alenen tahrik” etmenin değil, etmemenin güvencesidir. Laiklik olmadığı zaman din ve mezhep bakımından ayrımcılık başlar, din özgürlüğü bir dinin ya da mezhebin özgürlüğüne dönüşür. Laiklik olmadığı zaman herkesin “din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşit” olması esası bozulur.  Laiklik olmadığı zaman bir din ya da mezhep egemen duruma getirilerek devlete, hukuka, siyasete, ekonomiye, toplumsal yaşam tarzına el atar.

Temel amaç ve görevleri arasında “Cumhuriyeti korumak” olan ve Anayasa hükümleriyle bağlı olan devlet organları ve/veya görevlilerinin kamu gücüne ve kamusal zor yetkisine sahip olmaları, anayasal düzeni ve uygulamasını önlemeye girişme, uygulamama, çifte standart uygulama, ihlal etme hakkını vermez, suç kapsamına girer. 

Bu anayasal genel anlatıma ek olarak vurgulanması gereken bir başka temel konuysa sınıfsallıktır. Cumhuriyet ve ilkeleri, eşitlik, hak ve özgürlükler, anayasa ve diğer hukuk hükümleri, siyasal örgütlenme ve faaliyetler, demokratik toplum düzeni ve gerekleri, devlet, milliyetçilik, dinsellik sınıfsaldır, Kapitalizmin/emperyalizmin teslim aldığı temel ilkelerden, hukuktan, yönetim ve denetimden halkın değil sömürücü sınıfın egemenliği ortaya çıkar. Bu egemenlik de cumhuriyeti zedeler.

Sömürücülerin sınırsız özgürlüğü, egemenliği ve baskısı sürerken dinselliğin ve milliyetçiliğin içinde olduğu siyaset, yönetim ve hukuk anlayışı sömürüyü katmerli kılarak büyütmeye, hak ve özgürlükleri sömürenler çıkarına kullanmaya, toplumsal sorunları örtmeye ve de eşitsizliği meşrulaştırmaya yarar; cumhuriyeti halkın elinden alır.