Afrika’da Çin’in ekonomik nüfuzunun askeri ve güvenlik alanına doğru genişlediğine ilişkin yeni veriler, kıtadaki güç dengelerinin değişimine işaret ediyor. 

Bugüne kadar büyük ölçüde altyapı yatırımları, enerji, madenler, limanlar ve ticaret üzerinden tartışılan Çin-Afrika ilişkileri, giderek daha fazla askeri işbirliği başlığını da içeriyor.

Güney Afrika merkezli Güvenlik Araştırmaları Enstitüsü’nün (ISS) 10 Kasım’da yayımladığı Kyle Volpi Hiebert imzalı araştırma, Afrika ülkelerinin güvenlik alanında Çin’e yönelişini ele alıyor. Araştırmaya göre, uzun yıllar ekonomik ilişkilerde Çin’le yakınlaşırken güvenlik konusunda ağırlıklı olarak Batılı ülkelere yaslanan Afrika devletlerinin tercihleri değişmeye başladı.

Bu değişimin arkasında iki temel gelişme bulunuyor. Birincisi, ABD ve Avrupa’nın Afrika’ya yönelik askeri ve siyasi angajmanının görece gerilemesi. İkincisi ise kıtadaki güvenlik sorunlarının değişmesi ve Afrika hükümetlerinin bu sorunlara yönelik yeni askeri, teknolojik ve lojistik kapasite arayışları.

Ancak bu yönelim, Afrika’nın dış güçlerle ilişkilerinde yeni bir döneme girildiği anlamına gelse de kıtadaki askeri ve ekonomik nüfuz mücadelesinin sona erdiğini göstermiyor. Aksine, bu mücadeleye yeni aktörler ve araçlar ekleniyor.

Çin ekonomik ortaklıktan askeri işbirliğine geçiyor

Çin’in Afrika’daki askeri ve güvenlik varlığı yeni değil. Pekin, uzun süredir kıtadaki ülkelerle silah ticareti yapıyor, askeri personel eğitiyor ve çeşitli güvenlik anlaşmaları yürütüyor. Ancak son dönemde bu ilişkilerin kapsamı ve niteliği genişliyor.

Çin’in 2017 yılında Cibuti’de açtığı askeri üs, kıtadaki doğrudan askeri varlığının en önemli örneğini oluşturuyor. Bunun yanı sıra Çin bağlantılı özel güvenlik şirketleri, Kuşak ve Yol Girişimi kapsamındaki altyapı projelerinde çalışan personeli ve tesisleri korumak üzere farklı Afrika ülkelerinde faaliyet yürütüyor.

Pekin’in askeri işbirliğini genişletme planı, 2024 yılında düzenlenen Çin-Afrika İşbirliği Forumu’nun (FOCAC) Pekin Zirvesi’nde de açık biçimde ortaya kondu.

Çin Dışişleri Bakanlığı tarafından yayımlanan 2025-2027 Pekin Eylem Planı’nda Afrika ülkelerine 1 milyar yuan askeri hibe sağlanması, 6 bin askeri personelin eğitilmesi ve 500 genç Afrikalı subayın Çin’e davet edilmesi taahhüt edildi. Plan kapsamında ayrıca 1000 Afrikalı kolluk kuvveti personelinin eğitilmesi ve Çin’in Afrika’daki altyapı projeleri ile personelinin güvenliğinin ortaklaşa sağlanması öngörüldü.

Bu işbirliği yalnızca askeri teçhizat ve personel eğitimiyle sınırlı değil. Sınır güvenliği, terörle mücadele, deniz güvenliği, mayın temizleme, lojistik ve teknoloji transferi de Pekin’in öncelikleri arasında.

Eylül 2026’da Pekin’de düzenlenen dördüncü Çin-Afrika Barış ve Güvenlik Forumu’na 40’tan fazla Afrika ülkesinin katılması da bu ilişkilerin ulaştığı boyutu gösteriyor. Forum sırasında askeri işbirliğini geliştirmeye yönelik yeni ikili anlaşmalar gündeme geldi.

Çin’in askeri varlığındaki genişleme tatbikatlara da yansıyor. Ağustos 2026’da Çin savaş uçakları ilk kez Afrika’da, Mısır’da düzenlenen ortak hava muharebesi tatbikatına katıldı. Çinli savunma şirketlerinin insansız sistemleri de Güney Afrika ve Nijerya’daki savunma fuarlarında öne çıktı.

Batı’nın boşalttığı alan mı?

Çin’in Afrika’da güvenlik alanına yönelmesinde ABD ve Avrupa’nın kıtadaki konumunun değişmesi de etkili.

ABD’nin kıtada askeri üsleri ve geleneksel müttefikleri varlığını korurken, son yıllarda özellikle Sahel bölgesinde Batılı askeri güçlerin hareket alanı daraldı. Mali, Burkina Faso ve Nijer’de yaşanan siyasi değişimler ve Fransa’nın bölgedeki askeri varlığının sona ermesi, Batı’nın geleneksel güvenlik mimarisini sarstı.

Avrupa Birliği’nin Afrika’daki askeri ve güvenlik misyonları sürse de Avrupa başkentlerinin kıtaya ayırdığı siyasi ve askeri kaynaklar üzerindeki tartışmalar derinleşiyor.

ISS araştırmasına göre, Afrika’nın Batılı başkentlerin öncelik sıralamasında geriye düşmesi, Pekin’in önüne yeni fırsatlar çıkarıyor. Üstelik Çin, Batılı ülkelerin sunduğu askeri işbirliği modellerinden farklı olarak daha uzun vadeli finansman, askeri teknoloji ve eğitim olanakları sunabiliyor.

Ancak Çin’in bu alana girişi, Afrika’da daha önce bulunmayan bir askeri rekabet yaratmıyor. ABD ve Avrupa ülkeleri uzun yıllardır silah ticareti, askeri eğitim, üsler, istihbarat işbirliği ve güvenlik anlaşmaları üzerinden kıtadaki konumlarını güçlendirmeye çalışıyor.

Çin’in güvenlik alanındaki açılımı, bu rekabete yeni bir aktörün katılması ve mevcut güç dengelerinin değişmesi anlamına geliyor.

Çin güvenlik alanında da kalıcı ortaklık kuruyor

Çin’in Afrika’daki güvenlik işbirliği, Pekin’in kıtayla kurduğu ekonomik ilişkilerin daha geniş bir stratejik ortaklığa dönüşmesinin parçası. Askeri eğitim, silah tedariki, ortak tatbikatlar ve güvenlik teknolojileri, Çin’in Afrika ülkeleriyle ilişkilerini uzun vadeli hale getiren araçlar olarak öne çıkıyor.

Bu açılımın önemli bir boyutu da Çin’in Afrika’daki ekonomik varlığının korunması. Kıtada enerji, maden, ulaştırma ve altyapı projelerine büyük yatırımlar yapan Pekin açısından bu yatırımların güvenliği ve bu projelerin yürütüldüğü ülkelerle siyasi ilişkilerin güçlendirilmesi giderek daha fazla önem taşıyor.

Ancak Çin’in hedefi yalnızca mevcut yatırımlarını korumak değil. Savunma sanayisi için yeni pazarlar yaratmak, askeri teknolojilerini uluslararası ölçekte yaygınlaştırmak ve Afrika ülkeleriyle kurduğu ilişkiler üzerinden kıtadaki siyasi ağırlığını artırmak da bu politikanın parçaları.

Bu açıdan Çin’in askeri açılımı, ABD ve Avrupa’nın uzun yıllardır silah ticareti, askeri eğitim, üsler ve güvenlik anlaşmaları üzerinden sürdürdüğü nüfuz mücadelesine yeni bir aktörün katılması anlamına geliyor. Değişen, Afrika’da dış güçlerin askeri ve güvenlik alanındaki varlığı değil; bu alandaki rekabetin aktörleri ve güç dengeleri.

Rusya’nın askeri lojistik ağı: Limanlardan Sahel’e silah sevkiyatı

Afrika’daki askeri nüfuz mücadelesinin bir diğer önemli aktörü Rusya. Moskova’nın kıtadaki varlığı, Çin’in ekonomik ve teknolojik işbirliğinden farklı olarak doğrudan askeri personel, silah sevkiyatı ve lojistik ağlar üzerinden ilerliyor.

Savunma alanında yayın yapan Defense News’un 10 Kasım tarihli haberinde aktarılan C4ADS araştırması, Rusya bağlantılı kargo gemilerinin 2023-2026 döneminde Afrika limanlarına gerçekleştirdiği seferleri ortaya koyuyor.

Washington merkezli araştırma kuruluşu C4ADS, uydu görüntüleri, gemi takip sistemleri, sahadan çekilen fotoğraflar ve yerel haberleri kullanarak 12 geminin hareketlerini inceledi. Araştırmaya göre Rusya bağlantılı gemiler, tanklar, zırhlı araçlar ve roketatarlar dahil askeri teçhizatı Afrika limanlarına taşıdı.

Araştırmada özellikle üç liman öne çıkıyor: Gine’nin başkenti Konakri, Togo’nun başkenti Lomé ve Libya’nın doğusundaki Tobruk.

Konakri’ye Aralık 2024 ile Mart 2026 arasında Rusya’nın Baltık ve Arktik limanlarından beş askeri bağlantılı geminin sefer yaptığı belirlendi. Bu limana ulaşan askeri malzemelerin bir bölümünün karayoluyla Mali’ye taşındığı değerlendiriliyor.

Ocak 2025’te Konakri’ye ulaşan Adler ve Siyanie Severa adlı gemilerin seferlerinin ardından Mali’nin başkenti Bamako’ya yaklaşık 100 askeri araçtan oluşan bir konvoyun ulaştığı görüntülendi. Konvoyda Spartak tipi mayına dayanıklı zırhlı araçlar ve T-72 tankları bulunuyordu.

Rusya’nın askeri lojistik ağında Togo da önemli bir geçiş noktası haline geliyor. Moskova ile Lomé arasında 2025’te imzalanan askeri işbirliği anlaşmasının ardından Togo limanının Sahel’e yönelik sevkiyatlarda kullanıldığı değerlendiriliyor.

Haziran ve Temmuz 2026’da Lomé’ye ulaşan Mikhail Britnev adlı kargo gemisinin askeri araç ve teçhizat taşıdığı tahmin ediliyor. Mali devlet televizyonunun daha sonra yayımladığı görüntülerde, Lomé üzerinden geldiği belirtilen 29 zırhlı araçlık bir konvoy yer aldı.

Libya’nın doğusundaki Tobruk limanı da Rusya’nın kıtadaki askeri varlığı açısından önem taşıyor. General Halife Hafter’in kontrolündeki bölgede Rusya Savunma Bakanlığı’na bağlı Afrika Kolordusu’nun (Africa Corps) faaliyet gösterdiği biliniyor.

Araştırma, Kongo Cumhuriyeti’ndeki Pointe-Noire limanının da Rusya’nın Afrika’daki askeri operasyonları için yeni bir lojistik merkez haline gelmiş olabileceğini belirtiyor. Ancak bu limana ulaşan gemilerin taşıdığı yükün niteliği konusunda kesin bir sonuca varılamadığı özellikle vurgulanıyor.

C4ADS’nin izlediği 12 gemiden 10’unun ABD yaptırımları kapsamında olması da sevkiyat ağının niteliğine ilişkin dikkat çekici bir başka veri.

Wagner’den Afrika Kolordusu’na

Rusya’nın Afrika’daki askeri varlığı, Sovyetler Birliği dönemine kadar uzanan tarihsel ilişkilere dayanıyor. Ancak Moskova’nın kıtadaki etkisi özellikle 2010’lu yıllarda Wagner grubunun faaliyetleriyle yeniden genişledi.

Wagner’in kurucusu Yevgeni Prigojin’in ölümünün ardından Rusya, kıtadaki askeri faaliyetleri üzerindeki kontrolünü daha doğrudan biçimde Savunma Bakanlığı’na bağlamaya yöneldi. Wagner’in yerini büyük ölçüde Afrika Kolordusu aldı.

Özellikle Mali, Burkina Faso ve Nijer gibi ülkelerde Batılı askeri varlığın gerilemesiyle Rusya’nın güvenlik anlaşmaları ve askeri işbirliği ilişkileri genişledi.

Rusya’nın bu ülkelerdeki varlığı yalnızca silah satışına dayanmıyor. Askeri danışmanlık, eğitim, güvenlik anlaşmaları ve yerel yönetimlerle kurulan siyasi ilişkiler de Moskova’nın kıtadaki konumunu güçlendiriyor.

Silah sevkiyatlarının limanlardan iç bölgelere uzanan karayolu güzergâhlarıyla birlikte ele alınması, Rusya’nın askeri varlığının artık yalnızca belirli ülkelerdeki personel konuşlandırmasından ibaret olmadığını gösteriyor.

Afrika yeni güçlerin rekabet sahası mı?

Çin ve Rusya’nın Afrika’daki askeri faaliyetleri aynı stratejinin parçaları değil. Pekin, ekonomik ilişkilerinin ve altyapı yatırımlarının güvenliğini sağlamayı, savunma sanayisi için yeni pazarlar yaratmayı ve askeri-teknolojik kapasitesini geliştirmeyi hedefliyor. Moskova ise askeri işbirliği, silah sevkiyatı ve güvenlik anlaşmaları üzerinden kıtadaki siyasi ve stratejik varlığını güçlendiriyor.

Bununla birlikte her iki ülkenin faaliyetleri, ABD ve Avrupa’nın geleneksel nüfuz alanlarında yaşanan değişimle doğrudan bağlantılı.

Afrika ülkeleri açısından yeni ortaklarla ilişki kurmak, Batılı güçlerle uzun yıllar süren tek taraflı ilişkileri çeşitlendirme ve pazarlık gücünü artırma olanağı sağlayabilir. Ancak güvenlik, silah ve teknoloji alanlarında yeni dış bağımlılıkların oluşması da aynı ölçüde mümkün.

Üstelik kıtadaki rekabet yalnızca Çin, Rusya ve Batılı ülkeler arasında yaşanmıyor. Türkiye, Hindistan ve Körfez ülkeleri de Afrika’daki askeri ve güvenlik ilişkilerini genişletmeye çalışıyor.

Dolayısıyla Afrika’da yaşanan gelişmeler, basitçe bir gücün diğerinin yerini alması olarak okunamaz. Kıta, farklı ekonomik ve askeri araçlar kullanan güçlerin rekabet ettiği, kaynakların ve stratejik geçiş noktalarının önem kazandığı çok kutuplu bir mücadele alanına dönüşüyor.

Bu tablonun Afrika halkları açısından ne anlama geleceği ise askeri ortaklıkların sayısından çok, bu ilişkilerin hangi koşullarda kurulduğuna, ülkelerin kendi kaynakları ve güvenlik politikaları üzerindeki denetimini ne ölçüde koruyabildiğine bağlı olacak.

soL’un dört kez sansürlenen X hesabını takip ederek yaygınlaştırabilirsiniz. 

soL Haber’i WhatsApp ve Telegram kanallarından takip edin, önemli gelişmeleri kaçırmayın.