Geçen haftaki yazımda bugün Türkiye’yi sarsan fon vurgunuyla Lenin’in Emperyalizm kitabında yer verilen finansal vurgun örnekleri arasındaki benzerliğe dikkat çekmiştim. Yazının sonunda finans piyasalarını düzenleme görevi yüklenen kurumların da “finansal piyasalara kimin, ne zaman ve hangi koşullarda gireceğini belirleyen; dolayısıyla, finans piyasasındaki hiyerarşileri inşa eden güç araçları” olarak görülmesi gerektiğini belirtmiştim.

Konuyu eleştirel bir yaklaşımla ele alan tarihçiler, modern dönemde finans piyasalarının genişlemesiyle eş zamanlı olarak düzenleyici kurumların oluşmaya başladığını ve bu kurumların zaman içinde çok katmanlı güç ilişkilerinin araçlarına dönüştüklerini vurgularlar. Gittikçe daha karmaşık hale gelen yasal mevzuat da bu piyasalara girişi seçicileştiren bir eleme mekanizması olarak iş görmeye başlar. Kurumların elindeki güç ve mevzuatın koyduğu sınırlar, dünya ölçeğinde para ve borç ilişkilerini şekillendirmekte önemli rol oynamıştır. Böylece, örneğin uluslar arasındaki hiyerarşilerin finans piyasasındaki bekçileri olarak düzenleyici kurumların rolüne işaret etmek gerekir.

17. yüzyılın başında kurulan Amsterdam Borsası ile kökleri 18. yüzyıla giden Londra Borsası’nın tarihi, bu eşitsiz güç ilişkilerinin finans piyasalarında nasıl yeniden kurulduğunun da tarihidir.

İktisat tarihçisi Bernard Attard, Londra Borsası’nın 20. yüzyıl öncesi tarihini bu perspektifle ele aldığı çalışmasında 1850’li yıllardan itibaren hızla küreselleşen bu borsanın 1914’e kadar uzanan tarihi içinde farklı tarihsel eşikleri ve bu eşiklerde özellikle sömürge hükümetlerinin borsa eliyle nasıl kontrol edildiklerine dair ilginç veriler sunar.1

Attard’ın aktardığına göre 1865 ile 1914 arasındaki 50 yıllık dönemde, İngiliz yerleşimci sömürgeleri (Kanada, Avustralya vb.) ile Hindistan, Londra’dan denizaşırı devlet tahvillerine giden toplam paranın yüzde 50’sinden fazlasını aldı. Yani sömürgeleriyle Britanya arasında kurulan ilişkinin özel bir biçimi bu şekilde kuruldu. Bu sömürge hükümetleri, Londra menkul kıymetler piyasasına tahvil, bono ve nama yazılı hisse senedi arz ettiler. Borsa ise hem bir düzenleyici kurum hem de sömürgecilerin menkul kıymet arzını nihai talebi oluşturan yatırımcılara bağlayan bir aracılar topluluğu olarak işlev üstlendi.

Attard’ın tezini basitleştirerek anlatırsak; borç para arayan sömürge hükümetleri soluğu Londra Borsası’nda alıyorlardı. Bu noktada Borsa bir güç ilişkisinin aracı olarak işliyordu. Öncelikle Borsa’nın bu işlerden sorumlu komitesi, sömürgelerin çıkardıkları tahvillerin borsada işlem görüp görmeyeceğine karar veriyordu. Yani bu onay gelmezse sömürgeler borç para alamıyordu. Diyelim ki bu onay alındı; bundan sonrası Londra’daki aktörlerin tahvillere gösterdikleri ilgiye bağlıydı. Eğer sömürge hükümetleri bu ilgiyi hak edemezlerse istedikleri oranda borçlanamıyorlardı.

Peki sömürge hükümetleri bu tür bir borçlanmaya neden ihtiyaç duyuyorlardı? Çoğunlukla demiryolu, liman gibi sömürgelerin doğal kaynaklarının yurtdışına gönderilmesini sağlayan büyük altyapı projelerini finanse etmek için.

Attard’a göre her şey “normal” görünse de aslında burada güç ilişkileri işliyordu. Londra Borsası’nın sömürgeler üzerinde finansal baskı gücü vardı. Her şey piyasanın doğal işleyişine uygun görünse bile, borç bulmak için Londra finans piyasalarına açılan sömürge hükümetlerini bu zayıflıklarından yakalayarak hizaya sokmak olasıydı. Bu da emperyalizmin bir başka işleme biçimiydi. Sömürge hükümetleri Britanya finansal aracılarına ve yatırımcılarına bağımlı oluyor, onların beklentilerine uymaya zorlanıyorlardı. Ama görünüşte bir zorlama yoktu.

Yeni sömürge veya yabancı hükümet ihraçlarına müdahale etmek amacıyla Menkul Kıymetler Borsası’nın kote listeleme kurallarını kullanmaya yönelik benzer girişimler (neredeyse her zaman yabancı sermayeli demiryolu şirketleri tarafından yapılırdı), Viktorya ve Edward dönemi sermaye piyasalarında bilindik bir taktikti ve bunlar emperyalizmin -bir iş dünyası emperyalizminin- gayriresmi biçimdeki tezahürlerinden biri olarak yorumlanabilir. Yine de ortada kaba bir zorlama niyeti olmasa bile, Borsa’nın kote izni vermeyi reddetmesi, borçluları kredilerini Londra’da daha kabul edilebilir kılmak için kurumsal düzenlemelerini değiştirmekten başka çaresiz bırakıyorsa, gayriresmi gücün (bu örnekte yapısal gücün) aynı derecede etkili bir kullanımı olabiliyordu.2

1800’lerin sonuna doğru bu güç ilişkisine borsa simsarları (broker) da dahil oldu. Sömürge hükümetleri ile sermaye piyasası arasındaki ilişkiyi düzenleme işini zaman içinde üç büyük firma tekeline aldı. 1900’den sonra sömürgeler, borçlanma fiyatlarını önce bu firmalardan biriyle anlaşarak belirlemek zorundaydılar. Borç vericiler ancak bu üç büyük firmadan birini gördüklerinde sömürge tahvilini almaya yanaşıyorlardı. Böylece sömürgelerin borç arayışlarında Londra’daki simsarlar da bir güç odağı haline geldiler.

Anlatılan Osmanlı maliyesinin de öyküsü

Aslında burada Britanya sömürgeleri için anlatılan güç ilişkilerinin bir benzeri Osmanlı İmparatorluğu için de kurulmuştu. Bilindiği gibi Osmanlı ilk kez Kırım Savaşı sırasında Londra piyasasında borçlanmıştı. Savaş sırasında Rusya’ya karşı İngiltere ve Fransa’nın desteğini alan Osmanlılar, bu sayede tahvillerini Londra’da kolayca satabildiler.

Ancak tıpkı sömürge hükümetlerinin az sayıda aracı kuruma mahkum olması gibi Osmanlı İmparatorluğu da borç ararken birkaç aracı firmanın koşullarına boyun eğmek zorunda kalıyordu. Osmanlı tahvillerini Avrupa borsalarında satabilmek için Rothschild, Osmanlı Bankası gibi güçlü aracı kurumlara yüksek komisyon bedeli ödüyor; tahvillerini, üzerlerinde yazılı değerin çok altında değerlerle piyasalara sürmek zorunda kalıyordu.

Üstelik Osmanlı’nın, Attard’ın bahsettiği Avustralya ve Kanada gibi yerleşimci sömürgelerden önemli bir farkı vardı. Bu ülkeler Londra’dan buldukları borçlarla büyük altyapı projelerini finanse ederken Osmanlı, Avrupa piyasalarına sürdüğü tahvillerden elde ettiği geliri savaş giderlerini karşılamak ve daha önce aldığı borçların faizini ödemek için kullanıyordu. Bu durumun sürdürülemezliği ortadaydı. Nitekim 1827’de Londra Borsası’nda benimsenen “eski borcunu ödemeyen devletin yeni tahvilleri borsaya kabul edilmez” kuralı gereğince Osmanlı, borcunu çevirecek yeni kaynak bulamaz hale geldi ve 1875-1876 yıllarında moratoryum ilan ederek iflas etti. Bu sürecin sonunda ise Osmanlı maliyesini kontrol altına alan Düyun-ı Umumiye İdaresi kuruldu.

Ve ‘Türkiye Yüzyılı’nda Londra

Bugün de Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek’i sık sık Londra’da, Türkiye’nin tahvillerini küresel piyasalara kabul ettirmeye çalışırken görüyoruz. Mekanizma biraz değişmiş, bugünkü aracılar farklılaşmış olabilir ancak işin özü pek de farklı değil. Şimşek aralarında J.P. Morgan ve Goldman Sachs gibi yatırım bankalarının da bulunduğu bir grup aracıya Türkiye’nin tahvillerini uluslararası piyasalarda pazarlamaları için adeta dil döküyor. Ekonomi politikalarının küresel sermayenin istediği rotadan sapmayacağına dair güvenceler veriyor. Kamu harcamalarını kısacaklarını, asgari ücreti ise katiyen yükseltmeyeceklerini taahhüt ediyor…

Kısacası; finans piyasalarının Londra ayağında kurulan güç ilişkileri dünden bugüne özünde aynı mantıkla işlemeye devam ediyor.

O esnada Türkiye’de fon vurgunuyla milyonlar dolandırılıyor, sarsılan ekonomiyi toparlamak için yine Londra’da kapılar çalınıyor ve bedel olarak emekçilerin kemerleri biraz daha sıkılıyor…